Unha das grandes tarefas que ten ocupado á filosofía ao longo da historia é o intento de ofrecer unha definición satisfactoria da súa tarefa, obxectivo ao que a disciplina se foi aproximando paulatinamente a partir dunha determinación negativa do que, de facto, non é. Por iso a súa auto-delimitación partiu do recoñecemento implícito dunha relación de diferenza con respecto a outros saberes, o que levantou unha barreira interdisciplinaria que non só a tería distinguido dos demais campos de estudo, senón que tamén os tería xerarquizado. Apareceu así na historia do pensamento filosófico o célebre paso do mythos ao logos, separación escolar entre dous modos de dicir que supuxo a subordinación do primeiro ao segundo, o sometemento da dimensión máis literaria á orde do discurso filosófico, caracterizado por unha maior rigorosidade e exactitude que levou a unha sucesiva especialización racional do seu dicir –ou quizais deberiamos dicir saber–.

O presente volume Heterodoxias: Filosofía e Literatura, editado por Oscar Parcero Oubiña, Dolors Perarnau Vidal e Marcio Gimenes de Paula, rompe con esta tradicional e ortodoxa interpretación da filosofía e proponse, xa dende a súa primeira páxina, ofrecer unha pluralidade de formas de concibir o vínculo entre filosofía e literatura, coa particularidade de que este é sempre traballado dende unha posición de equidade. Elaborada no marco do grupo de investigación compostelán SCRIPTA. Escritura, pensamento e sociedade, e contando tamén coa contribución de estudosos da Brasilia e Portugal, esta compilación colectiva deconstrúe dende outras formas –heterodoxas– do dicir o relato filosófico académico, volvendo cuestionar a raíz e bases dende as que se levanta a filosofía, dando así lugar ao agromar de distintas hermenéuticas singulares que definen –non unívoca nin exclusivamente– a unidade entre filosofía e literatura. É así que nesta antoloxía a fronteira interdisciplinaria comeza a desvanecerse e preséntaselle ao lector a posibilidade de considerar a filosofía e a literatura dende unha perspectiva conxunta ou, o que é o mesmo, contemplando a filosofía dende a literatura e a literatura dende a filosofía. Esta idea de confluencia xa se expón na portada do volume, que recolle as iniciais “F” e “L” en braille, formato co que se aproveita a ocasión para vindicar que a comunicación pode subtraerse da dialéctica discursiva e darse doutros modos.

A presentación do libro, redactada polos editores do mesmo, non só nos introduce ao contido que acharemos ao longo dos capítulos, senón que tamén nos explica a estrutura que rexe o monográfico. Dividido en dúas partes, a primeira delas é máis longa e está enteiramente escrita en lingua portuguesa, abarcando unha suma de oito contribucións das doce totais e das que pode dicirse que versan do máis xeral ao máis específico da relación entre Filosofía e Literatura. O primeiro capítulo (“A literatura ante a filosofia”), escrito por Oscar Parcero Oubiña, desmonta a idea de que a constitución de logos tivera lugar con Platón e Aristóteles, sendo por iso que non estaríamos ante dous modos de dicir organizados dentro dunha mesma orde discursiva. Seguindo esta nova vía de interpretación que nos abre o editor da obra, podemos ver unha liña de continuidade entre a expulsión dos poetas da República platónica e o estilo mítico –literario, por tanto– de escritura que o propio grego mantén. Desvelándose así como unha sorte de introdución do máis axeitada ao monográfico, este artigo ofrece un xiro radical á comprensión fundamental das orixes filosóficas, que nos permiten concibilas agora da man da literatura.

O segundo capítulo, elaborado neste caso por Dolors Perarnau Vidal, aborda a cuestión da (non) autoría e da pseudonimia en Kierkegaard, para o cal a estudosa se somerxe nas obras do danés e nas das outras identidades –heterónimas, por tanto– ás que el mesmo dá lugar. Será así que se evidenciará non só un claro precedente da morte do autor, senón tamén a tarefa crucial que exerce tal heteronimia viva na súa produción, que procura establecer un compromiso no xogo co lector. É por iso que Perarnau Vidal, cunha gran precisión, fala xa no título do capítulo dun “poema sem poeta”, pois o dicir filosófico-literario kierkegaardiano rompe co esquema tradicional de comunicación, desprazando a verdade a outro espazo no que hai liberdade de actuación e de ser, como a investigadora conclúe. En liña con isto está a terceira escrita, “Ser um é mais do que um”, na que Elisabete M. De Sousa descubre como a pseudonimia kierkegaardiana comeza xustamente despois de que Schumann abandone a mesma práctica, e como se verá continuada unhas décadas despois por Pessoa. Estudando a relación entre as concepcións de autoría dos tres grandes nomes xa citados, o estudo non só contempla a renovación que os devanditos tres levan a cabo no seus respectivos ámbitos, senón que tamén pon o foco na subxectividade lectora, facendo de novo fincapé na importancia do diálogo desta co propio texto.

Seguindo o ronsel dos dous previos capítulos, está o cuarto, do editor Marcio Gimenes de Paula que, como recolle na propia denominación do artigo, se centra nas consideracións de “Eduardo Lourenço como intérprete de Kierkegaard”. É así que de Paula estuda a prolífica obra pseudonímica do danés e atende á heteronimia pessoana, observando a importancia que tivo o desenvolvemento de sendas obras con respecto ao existencialismo –no que refire a como afecta á interioridade do suxeito– e á literatura do século XX. Deseguido, o lector atópase co capítulo dedicado a Barthes que escribe Luís G. Soto, no que o profesor estuda o xiro ético que se produce na obra do francés, polo cal o escritor se propón elaborar un romance. Este cambio de ritmo na obra do baionés supón pasar dunha filosofía da literatura a unha escritura literaria, o que dá espazo a reflexionar acerca do papel que tanto a filosofía como a literatura poden cumprir nas distintas etapas do camiño da nosa vida.

O seguinte capítulo desprázanos ao outro lado do Atlántico para afondar no pensamento do logos de Guimarães Rosa. Marcos Aurélio Fernandes, autor do artigo, condúcenos a través da obra do brasileiro, mostrándonos como se trata dun pensar caracterizado pola súa escoita do logos, en tanto pensar-sentir que atende ao paradoxo puro do ser, horizonte dende o cal nace toda posibilidade de facer literatura. Continuando coas contribucións, vemos que é tamén dende Brasil, concretamente dende a Universidade Federal de Goiás, que Carla Milani Damião (“O quanto de si se quer falar, o quanto de si se quer mostrar”) afonda na cuestión da subxectividade, valéndose da narrativa autobiográfica de Rousseau e Hume. Finalmente e, como colofón á primeira parte da monografía, temos o texto “Nômades. Marxificar Deleuze”, de Martín González Fernández, quen tamén dá continuidade á investigación sobre o suxeito –neste caso, sobre o suxeito nómade–, que terá unha gran preeminencia na segunda parte do volume. Para dar forma a esta investigación, o profesor González Fernández emprega como fonte primaria a obra deleuziana, se ben a comunicación tamén conta co apoio da filosofía de Karl Marx.

Fronte a esta primeira parte, a segunda está escrita integramente en lingua española, o que podería obedecer á súa maior brevidade, que tamén implicou unha maior circunscrición xeográfica dos escritos, pertencentes todos eles a investigadores galegos en formación. Esta segunda sección avanza no propósito de traballar na relación entre Filosofía e Literatura, fixando unha especial atención a como este lazo pode afectar na conformación da subxectividade e da súa interioridade. Atopamos así un primeiro escrito co que Jorge Cendón Conde nos instrúe nas paixóns e emocións que o suxeito sente na traxedia grega, ficando nun primeiro plano o caso da culpa como principio orientador da cultura e sociedade. No seguinte capítulo, “La figura del otro en Voltaire. Una mirada filosófica”, Roberto Sixto Blanco fai un rigoroso estudo dedicado á filosofía de Voltaire, no que desvela que é a alteridade, ese outro co que nos atopamos na realidade, o que se acaba convertendo na base para levar a cabo unha (auto)crítica verdadeiramente reflexiva.

Da man de Alipio Santiago Dacosta e, conectando de novo coa primeira metade do volume, regresamos no penúltimo capítulo á obra de Søren Kierkegaard, coa transgresora determinación de elaborar unha comprensión conxunta do inexplorado nexo entre a filosofía kierkegaardiana e o misticismo –fundamentalmente eckhartiano–, que vaia máis alá da mera xustaposición de diferenzas e semellanzas entre ambas concepcións. O volume termina cun último capítulo no que David Rodríguez Miguélez presenta a súa proposta de aproximación á filosofía literaria de Machado. Concretamente, o investigador somérxese neste caso no texto “De un cancionero apócrifo”, así como na biografía e correspondencia do poeta, para dende aí poder estudar en profundidade a verdade que subxace aos apócrifos.

Con isto vemos como non hai necesidade de escribir ningún epílogo que poña punto e final ao libro, pois se algo pon de relevo a presente compilación é precisamente que as relacións entre Filosofía . Literatura, entendida como conxunción e unidade, son un campo aberto e aínda pouco examinado, do que aínda queda moito por descubrir e escribir –quizais, tanto como mundos filosóficos-literarios hai por explorar–. Neste senso, as heterodoxias percorren a obra de principio a fin, da primeira á última –que non derradeira– palabra, afondando no inesgotable vínculo e reivindicando como a autoridade hermenéutica reside no lector, pois é este quen, en última instancia, dialoga co texto.