As pescudas sobre as identidades dos nosos trobadores non rematan case nunca. Son moi escasas as ocasións en que o nome dun autor dos nosos cancioneiros aparece na documentación medieval identificado como “trobador”¹. En xeral, os trobadores quedan sempre baixo a sombra da dúbida que deita a recorrente homonimia no sistema antroponímico da Idade Media.

Eis o que lle pasa ao trobador coñecido como Nuno Perez Sandeu. No sitio web que dirixen Graça Videira Lopes e Manuel Pedro Ferreira na páxina correspondente ao autor podemos ler hoxe: “Trovador português, sobre o qual nada se sabe”, para logo referir os datos que se coñecen desde que o historiador Oliveira publicara a súa tese de doutoramento no ano 1994. No esencial, recoñécese que o alcume Sandeu está presente no “Livro de Linhagens do Conde D. Pedro, como sobrenome de descendentes de um cavaleiro asturiano que teria acompanhado o conde D. Henrique para Portugal” (cmgp). Algo máis detallada resulta a base de datos meddb do cirp, mais, no entanto, as conclusións son as mesmas ao consideralo probablemente natural de Portugal, onde os Sandeu gozarían de certos bens en Aguiar da Pena (Vila Pouca de Aguiar, Trás-os-Montes).

Por norma, cando non existe un documento que nos permita encamiñar unha liña de investigación, os estudosos fíxanse noutros indicios. Un deles, quizais o máis determinante, é o da súa colocación nos cancioneiros, onde se atribúen a Sandeu seis cantigas de amigo colocadas, en principio, na sección que lles corresponde. Mais tampouco é definitivo á hora de establecer a súa cronoloxía (Oliveira 1994: 78-83, 395-396). De ter formado parte da compilación inicial, sería un autor do século xiii, mais se é un dos autores que se incorporaron despois, sería de finais do xiii ou mesmo inicios do xiv (Oliveira 1994: 396).

Este traballo ten dúas partes. Na primeira, bosquexamos unha nova hipótese sobre o trobador Nuno Perez Sandeu e a súa posible vinculación con Compostela a partir do estudo dunha serie de rexistros documentais inéditos procedentes do Tombo C da Catedral de Santiago de Compostela, cuxa lectura ofrecemos en Apéndice. Na segunda parte, analizaremos os trazos máis relevantes das súas seis cantigas de amigo para atendermos principalmente aos vínculos dialóxicos e intertextuais e ver que relacións nos permiten establecer.

De Nuno Perez Sandeu conservamos só 6 cantigas de amigo colocadas na zona correspondente da zona tripartita de B/V, isto é, a que respecta a tripartición tipolóxica: amor ― amigo ― escarnio. Non obstante, non se conservaron de Sandeu cantigas nas restantes dúas seccións de amor e escarnio. Figura colocado xusto antes de Men Vazquez Folhente. Oliveira (1994: 79) deixou escrito que había que “estar atentos à cronologia e naturalidade destes autores […] no sentido de controlarmos a antiguidade da sua colocação”. A pesar de que ambos os autores figuran xuntos na tradición manuscrita, e de que atopamos o topónimo Follente na parroquia de Santa María de Bemil (Caldas de Reis), non podemos aplicar as conclusións provisionais de Nuno Perez Sandeu a Men Vazquez Folhente por falta de probas documentais. O que si se confirma con respecto a Sandeu é a impresión de que sería de condición aristocrática (Oliveira 1994: 81). Non obstante, de se confirmar a hipótese documental, Nuno Perez Sandeu estaría activo a mediados do século xiii, entre 1240 e 1265, e non a finais do xiii ou inicios do xiv.

Cinco das seis cantigas de Nuno Perez Sandeu desenvolven o motivo da madre (meddb 107,1. 107.2. 107.4. 107.5. 107.6) e unha xoga co motivo do mandado incumprido (meddb 107.3). Certos estudos puxeron de relevo a importancia da intertextualidade e a presenza do motivo da madre en trobadores das primeiras xeracións como Airas Carpancho ou Nuno Fernandez Torneol (Ron Fernández 2015: 417-418).

A nosa análise realizouse principalmente sobre un corpus de 135 cantigas pertencentes a 44 trobadores que se caracterizan por conter a presenza da madre nalgunha das manifestacións do motivo poético que, só por comodidade, denominaremos cantigas de madre (véxase no Apéndice II a relación de trobadores coa súa cronoloxía)¹⁴. De forma contrastiva, ampliamos a investigación ás restantes cantigas de amigo (unhas 366 cantigas), e só de xeito adicional ollamos o que acontecía nas cantigas de amor. Non podemos detallar con minuciosidade as conexións e vínculos que se detectan no reducido cancioneiro de amigo de Nuno Perez Sandeu. Atenderemos aos aspectos máis relevantes co fin de ver que conclusións nos achegan os trazos dialóxicos e intertextuais e con que autores amosa afinidade.

meddb 107.1. O diálogo entre nai e filla xira arredor do xuramento (jura) incumprido e, xa que logo, da condición de perjurado do amigo, que a madre usa como demostración da falta de amor do namorado. A filla contesta que todo obedece a que a nai exerce de obstáculo, motivo que reverbera en toda a composición a través do refrán.

O esquema da cantiga (aaaBaB) é o 33:15 do repertorio métrico (rm) de Tavani, do que se recontan só 24 realizacións, entre elas destacamos meddb 11.6 de Airas Carpancho (rm 33:14)¹⁵ e meddb 85.19 de Juião Bolseiro (rm 33:4 bis (estr. I)¹⁶, que son cantigas de madre e ambos os autores, como se sabe, están documentados tamén no Tombo C da Catedral de Santiago. A relación do texto de Sandeu co de Bolseiro maniféstase así mesmo no feito de que ambas forman parte das 27 cantigas en que fala primeiro a nai. Igualmente, o primeiro verso da cantiga (“—Ai, filla, o que vos ben queria”) vémolo usado na última estrofa da cantiga meddb 14.4 de Airas Nunez, unha cantiga que xoga coa presenza da madre e do baile: “Bailade oj’, ai filla, por Sancta Maria, / ant’ o voss’ amigo, que vos ben queria" (1-2 IV). Airas Nunez é tamén un autor vinculado a Compostela.

O uso de certos rimantes pouco recorrentes no corpus permite establecer hipóteses intertextuais. A esta tipoloxía pertence o rimante ousado que aparece, ademais de nesta cantiga de Nuno Perez Sandeu, noutros dous autores: Don Denis e Martin de Padrozelos. Non obstante, a cantiga de Don Denis pertence ao xénero de escarnio (meddb 25.26), mentres que a de Padrozelos é unha cantiga que comparte o motivo da madre coa de Sandeu, ademais de ser de santuario (meddb 95.9). Se nos fixamos no contexto poético, veremos que tres dos rimantes son coincidentes, sendo ousado o máis suxestivo, pois só xorde nestas dúas cantigas no corpus das cantigas de madre¹⁷.

meddb 95.9, estr. III	meddb 107.1, estr. III
De Valongo, ca se foi el d’ aqui sen meu mandad’ e non me quis veer, e ora manda-vos preito trager que vos veja, por tal que veja mi; se el vir vós, nen mi per meu grado, San Salvador mi seja irado E sei ben que non é tan ousado que vos el veja sen vosso grado.	—O que por vós era coitado aqui foi oj’ o perjurado e pero non xe vos vēo veer. —Madre, por vós non foi ousado, que me soedes por el mal trager.

No que se refire á parella coitado-perjurado figura dentro do corpus de madre en Pero da Ponte (meddb 120.53: coitado-perjurado-mandado) e dentro do corpus xeral de amigo tan só noutra cantiga máis, de Martin de Ginzo (meddb 93.6: grado-coitado-perjurado). Son cantigas definidas polo motivo do mandado e do seu incumprimento, o que demostraría, como expresa a madre de Sandeu, a falta de amor do amigo (véxase Correia 1997)¹⁸.

As cantigas meddb 107.2 (rm 160:184), meddb 107.3 (rm 160:185), meddb 107.5 (rm 160:366), meddb 107.6 (rm 160:413, estr. I) non destacan polo esquema, pois empregan un dos máis numerosos (466 realizacións). As particularidades tentaremos atopalas no eido dos procesos intertextuais (rimantes, motivos e léxico).

meddb 107.2. O amigo como meu lum’e meu ben (no refrán en posición de rima) e a asociación de rimantes val-mal, pero en orde inversa, aparece noutro autor de cantigas de madre, en Pero d’Armea (meddb 121.15), posiblemente orixinario de San Vicenzo de Armea, no concello de Coirós. Esta caracterización como lume e ben vémola tamén en posición de refrán nunha cantiga de madre de Juião Bolseiro (meddb 85.16: “e meu amigu’ e meu lum’ e meu ben”; 2-3 IV). Entre as sete aparicións de lume en cantigas de madre está igualmente Johan Airas de Santiago (meddb 63.37: “ai meu amigu’ e meu lume”, 4 III)¹⁹. Tanto Juião Bolseiro como Johan Airas son autores vinculados a Compostela ben pola documentación, ben pola súa denominación nos cancioneiros. Se nos fixamos no corpus xeral de amigo, a imaxe xorde en Johan Airas (meddb 63.4): “[e], meu amigu’ e meu lum’ e meu ben”; e aparece como íncipit en Afons’Eanes do Coton (meddb 2.3): “Ai, meu amigu’ e meu lum’ e meu ben” (idéntica á imaxe de meddb 121.15), onde rima, ao igual que no texto de Sandeu, coa expresión por en²⁰. Engadiremos aquí o seu uso nunha cantiga de amor de Nuno Fernandez Torneol (meddb 106.13), autor con vínculos documentais con Compostela.

A combinación dos rimantes val-mal e ben-por en en posición de rima no refrán consta noutra cantiga de madre de Johan Airas de Santiago (meddb 63.39, estr. I), que xoga coa potencialidade semántica do verbo querer, unha vez que a madre exerce de obstáculo: o querer mal imposto pola madre da amiga fronte ao querer ben do amigo. Tanto Johan Airas como Sandeu empregan o refrán para reverberar a expresividade do verbo querer. En Johan de Cangas (meddb 65.2, estr. III) e en Per’Eanes Solaz (meddb 117.5, estr. III) aparece tamén a parella, mais en orde inversa, mal-val.

meddb 107.3 estrutúrase sobre o motivo do mandado e do seu incumprimento, un dos máis recorrentes na dialéctica amorosa entre os namorados. Non obstante, da cantiga emana un concepto pouco usado, o da ledicia, expresado mediante o termo lezer, en contraposición a coita, tal como prazer se contrapón a pesar: “e en mi ten a coita e o lezer / e o pesar e quant’á de prazer” (refrán). De feito, entre as 135 cantigas de madre lezer non xorde de novo, e no resto do corpus amoroso só o fai en 18 ocasións (distribuídas en 9 cantigas de amor e en 7 de amigo). Mais, se atendemos á asociación de rimantes sinónimos lezer-prazer, constatamos que esta parella xorde fundamentalmente en cantigas de amor. Os contextos temáticos permiten esta diferenciación: contexto negativo non lezer / non prazer: meddb 25.12 (Don Denis, amigo); 85.4 (Bolseiro, amor) // contexto positivo en perspectiva, desexo: meddb 45.3 (Fernan Padron, amor); meddb 143.3 (Roi Fernandiz, amor). Non son moitas cantigas, o que nos permite destacar o desprazamento ao tipo lírico de amigo que opera Nuno Perez Sandeu con respecto a Bolseiro (meddb 85.4), pero sobre todo con respecto á cantiga de amor de Roi Fernandiz de Santiago, que destaca polo uso dos catro termos que figuran en Sandeu e por facelo nunha estrutura análoga: “De gram coyta faz gram lezer / Deus, per quant’ eu entend’ e ssey, / e de gram pesar gram prazer” (meddb 143.3, 1-3 I)²¹. Se temos en conta que lezer só aparece en 18 ocasións, a analoxía non nos semella casual. Trátase dun interesante proceso intertextual e dialóxico. Destacan os emprazamentos (o inicio da cantiga e o refrán) e os desprazamentos funcionais dos seus causantes (Deus en Roi Fernandiz e a Amiga en Sandeu)²².

meddb 107.5. Esta cantiga emprega na súa segunda estrofa o motivo da sintomatoloxía amorosa a través da imaxe dos ollos e da perda do sono: “E pois aquestes olhos meus / por el perderan o dormir / e non poss’end[e] eu partir / o coraçon, madre, por Deus” (1-4 IV). A consecuencia desta sintomatoloxía causada por non poder ver ao namorado é a morte: “Madre, pois non posso veer / meu amig’, atanto sei ben, que morrerei cedo por en” (1-3 I)²³.

Se atendemos ás 135 cantigas de madre, vemos que entre as 10 cantigas en que xorde o termo olhos non é infrecuente a asociación olhos meus – Deus en posición de rima: meddb 6.6 (chorar), 25.39 (veer), 74.4 (veer), 77.3 (chorar), 92.3 (veer). Como sinalamos cos verbos que aparecen entre parénteses, en ningunha vemos a sintomatoloxía da perda do durmir asociada aos ollos. O motivo dos ollos asociado á perda do sono é unha manifestación das consecuencias do amor en expectativa de correspondencia.

Entre os exemplos que destacan nas cantigas de amigo podemos citar a Afonso Lopez de Baian (meddb 6.4), onde xorde a rima olhos meus – Deus dentro dunha ambientación que prefigura o motivo da cantiga de santuario; ou nesta cantiga de amigo de Bolseiro: “Sen meu amigo manh’ eu senlheira / e sol non dormen estes olhos meus / e, quant’ eu posso, peç’ a luz a Deus” (meddb 85.18, 1-3 I), onde se produce a mesma asociación rimática e idéntica sintomatoloxía (insomnio de amor) que en Sandeu.

No que se refire de xeito específico ao motivo do insomnio de amor podemos sinalar que non é moi frecuente na cantiga de amigo. En efecto, dentro do corpus de madre vemos o motivo en Johan Airas: “e eu mui triste, poilo vi partir / de mí, ca nunca máis pudi dormir” (meddb 63.67). O mesmo autor emprégao noutras dúas cantigas de amigo: (“non dórmia ja mentre comigo for” meddb 63.45; “e eu mui triste, poilo vi partir / de mí, ca nunca máis pudi dormir”, meddb 63.67). Pero da Ponte emprégao nunha cantiga de madre: “ca non dormho nen dormirey?” (meddb 120.26) e noutras dúas cantigas de amigo: “nunca eu depoys dormir / pudi [...]” (meddb 120.18); “os meus olhus non poderam dormir” (meddb 120.39). O terceiro autor que mencionaremos é Bolseiro, do que xa anticipamos o uso do motivo do insomnio vinculado aos rimantes olhos meus – Deus ( meddb 85.18). Úsao tamén noutra cantiga de amigo: “Porque as fez Deus tan grandes, non posso eu dormir, coitada!” (meddb 85.5). Finalmente, mencionaremos a súa presenza no refrán dunha cantiga de santuario de Nuno Treez, integrante do hipotético Cancioneiro de Xograres Galegos: “non dormirei" (meddb 110.4) e nunha cantiga de amigo do rei portugués Don Denis (meddb 25.12).

meddb 107.6. Nesta cantiga poñemos de relevo a asociación de rimantes sanhuda– perduda e o termo ferida como descrición do estado anímico da amiga. A primeira pesquisa sobre a presenza de sanhuda en feminino e aplicado á madre só aparece en Sandeu no corpus das 135 cantigas. En feminino, pero aplicado á amiga, vémolo nunha cantiga de amigo de Pero Garcia Burgalés (meddb 125.5). Finalmente, noutras 4 cantigas de amigo, tres delas do xograr Lopo (meddb 86.1, 86.2, 86.4) e unha de Pero da Ponte (meddb 120.52), o adxectivo aplícase ao amigo. O termo perduda como descrición da situación en que se atopa a amiga con respecto ao namorado figura, igualmente, tan só na presente cantiga de Nuno Perez Sandeu dentro do corpus estudado.

No entanto, se nos fixamos no resto do corpus amoroso, a parella de rimantes sanhuda-perduda só aparece noutra cantiga de amigo pertencente a Johan Soarez Coelho (meddb 79.44, estr. I) onde a sanhuda é a amiga: “Per boa fé, mui fremosa, sanhuda / sej’ eu e trist’ e coitada por en, / por meu amigu’ e meu lum’ e meu ben, / que ei perdud’ e el mi [á] perduda, / por que se foi sen meu grado d’ aquí”. Será simple casualidade que os catro rimantes (ben – sanhuda – perduda – por en) de Sandeu e Coelho sexan os mesmos?

Dentro das 135 composicións, ferida figura noutras dúas cantigas de madre, unha de Airas Carpancho (meddb 11.8) e outra do xograr Lopo (meddb 86.1). No resto do corpus de amigo rexístrase en Afonso Sanchez (meddb 9.4), en Johan Soarez Coelho (meddb 79.7) e en Per’Eanes Solaz (meddb 117.3). No que respecta a mal treita só aparece nesta peza de Sandeu, o que sinala unha certa calidade do léxico que usa o trobador na súa produción de amigo²⁴.

meddb 107.4. Nesta cantiga Sandeu usa un esquema non moi numeroso (aaaBBB, rm 19:21), cun total de 42 realizacións. Dentro do corpus das 135 composicións con presenza da madre, vemos este esquema en Johan Airas de Santiago (meddb 63.67, rm 19:17), que emprega tamén o adxectivo leda (aplicado á madre) e o motivo do insomnio de amor (como en meddb 107.5). Figura nunha de Johan Servando (meddb 77.7), que xoga co motivo do mandado que se incumpre (sair do mandado), mentres que a de Sandeu é o mandado recibido o que anuncia a chegada do amigo (aver mandado). No resto do corpus amoroso vemos a súa presenza en Airas Carpancho (meddb 11.2, Amor) e Johan Airas (meddb 63.17, Amor; 63.30, Amigo; 63.78, Amigo).

No que se refire a expresións caracterizadoras, fixarémonos no sintagma “Muit’and’eu leda” (1 III). Nas cantigas de madre figura en Airas Carpancho (“querrey andar mui leda, e parecer melhor”, meddb 11.10, 2 II), Nuno Fernandez Torneol (“madre, per bõa fé, led’ and’ eu”, meddb 106.2, refrán) e Johan Soarez Coelho (meddb 79,5, verso de refrán: “e por aquest’ ando leda”). Dentro do corpus xeral de cantigas de amigo, a construción andar leda figura en Bernal de Bonaval (meddb 22.9), Don Denis (meddb 25.20), Fernan Rodriguez de Calheiros (meddb 47.7), Martin Anes Marinho (meddb 88.2), Nuno Fernandez Torneol (meddb 106.11). Con variantes atopamos o adxectivo leda nas cantigas de madre de Don Denis (meddb 25.136), Johan Airas (meddb 63.57, 63.67), Johan de Requeixo (meddb 67.4), Johan Servando (meddb 77.4), Martin de Caldas (meddb 92.7) e Martin de Ginzo (meddb 93.7).

Esta descrición dos vínculos intertextuais non pode ser, loxicamente, afondada e moi detallada. O que ofrecemos neste traballo debe ser considerado como un primeiro chanzo, un bosquexo provisional que require dun estudo moito máis minucioso para dar forma ao que hoxe non son máis que indicios. Aínda así, a lectura relacional e contrastiva fai que abrollen liñas a seguir, que quizais se poidan percibir mellor na seguinte táboa²⁵:

	esquema	léxico	rimantes
107.1	Airas Carpancho (+ motivo de madre) Johan Baveca (cxg) Juião Bolseiro (cxg) (+ motivo de madre) Pedr’Amigo (cxg)	Airas Nunez Martin Padrozelos (cxg)	Martin de Ginzo (cxg) Martin Padrozelos (cxg) Pero da Ponte
107.2		Juião Bolseiro (cxg) Johan Airas Afons’Eanes do Coton Pero d’Armea (cxg) Estevan Fernandiz d’Elvas Johan Perez d’Aboim Johan Zorro (cxg) Nuno Fernandez Torneol	Johan Airas Johan de Cangas (cxg) Nun’Eanes Solaz Pero d’Armea (cxg)
107.3		Juião Bolseiro (cxg) Pero d’Armea (cxg) Roi Fernandez de Santiago	Juião Bolseiro (cxg) Don Denis Pero d’Armea (cxg)
107.4	Airas Carpancho Johan Airas Johan Servando (cxg)	Airas Carpancho Nuno Fernandez Torneol Johan Soarez Coelho Bernal de Bonaval (cxg) Don Denis Fernan Rodriguez de Calheiros Johan Airas Johan de Requeixo (cxg) Johan Servando (cxg) Martin Anes Marinho Martin de Caldas (cxg) Martin de Ginzo (cxg)
107.5		Johan Airas Estevan Travanca Gonçal’Eanes do Vinhal Pero da Ponte Juião Bolseiro (cxg) Nuno Treez (cxg)	Afonso Lopez Baian Don Denis Galisteu (cxg) Lopo (cxg) Johan Nunez Camanez Martin de Caldas (cxg) Martin Padrozelos (cxg) Nuno Treez (cxg) Pero de Veer (cxg)
107.6		Afonso Sanchez Airas Carpancho Lopo (cxg) Johan Soarez Coelho Nun’Eanes Solaz Pero Garcia Burgales Pero da Ponte

É evidente que non se poden establecer conclusións definitivas, debido á propia natureza tipolóxica da cantiga de amigo. Non obstante, hai particularidades que permiten destacar como, polo menos tres autores relacionados con Santiago de Compostela, Airas Carpancho (en tres cantigas)²⁶, Johan Airas (en catro cantigas)²⁷ e Juião Bolseiro (en catro cantigas)²⁸, manteñen vínculos ben por esquema, ben por léxico ou por rimantes con Nuno Perez Sandeu. Albiscamos igualmente que a súa textualidade ofrece relacións cos autores que forman parte do hipotético Cancioneiro de Xograres Galegos (cxg) e dos que aínda son precisos estudos prosopográficos máis estables.