Helichrysum exóticos en Galicia: Distribución y actuaciones de control
Contido principal do artigo
Resumo
Dentro del género Helichrysum, en Galicia están presentes dos especies alóctonas con un demostrado carácter invasor: Helichrysum foetidum y H. petiolare. Estas especies, presentes desde mediados del siglo XIX y del último cuarto del s. XX, respectivamente, han experimentado una rápida expansión dentro del territorio gallego, con especial relevancia en las áreas costeras, vinculada con acciones antrópicas sobre el medio y favorecidas por las condiciones derivadas del cambio climático global. En este trabajo se ha realizado un estudio sobre su origen, biología, control y distribución de ambas especies en el año 2022. Además, para H. petiolare, se ha elaborado un estudio de su dinámica teniendo en cuenta tres períodos (2003, 2014 y 2020), para los que se han realizado cartografías de su distribución en mallas de cuadrículas UTM de 10 x 10 km, 1 x 1 km y 125 x 125 m., a partir de las cuales se ha obtenido una superficie de ocupación de la especie tanto en la Red Natura 2000 de Galicia como en el conjunto del territorio gallego.
Descargas
Detalles do artigo
Citas
Aedo, C.; Aldasoro, J.J.; Argüelles, J.M.; Díaz Alonso, J.L.; Gónzález, J.M.; Herra,C., Laínz, M.; Moreno, G.; Patallo, J. & Sánchez, O. (1993): Contribuciones al conocimiento de la flora cantábrica. Fontqueria, 36: 349-374.
Almeida, J.D. (1999). Flora exótica subespontânea de Portugal continental (plantas vasculares). Catálogo das plantas vasculares exóticas que ocorrem subespontâneas em Portugal continental e compilação de informações sobre estas plantas. Coimbra. Universidade de Coimbra. Dissertaçâo de Mestrado em Ecologia apresentada na Faculdade de Ciências e Tecnologia.
Almeida, J.D. (2013). Flora exótica subespontânea de Portugal continental (plantas vasculares). Catálogo das plantas vasculares exóticas que ocorrem subespontâneas em Portugal continental e compilação de informações sobre estas plantas. 5 Ediçâo. Coimbra.
Almeida, J.D. & Freitas, H. (2006). Exotic naturalized flora of continental Portugal: A reassessment. Bot Complut 30: 117-130.
Amigo, J.; Giménez, J.; Guitián, P. & Guitián, J. (1988). Apuntes sobre la Flora Gallega, VIII. Boletim da Sociedade Broteriana. 61, 2ª série: 251-258.
Anderberg, A.A. (1991). Taxonomy and phylogeny of the tribe Gnaphalieae (Asteraceae). Opera Botanica. 104: 1-195.
Anders, V. et al. (2024). Diccionario etimológico castellano en línea. [https://etimologias.dechile.net], [Consultado 10/07/2024].
Andrés-Sánchez, S.; Verboom, G.A.; Galbany-Casals, M. & Bergh, N.G. (2019). Evolutionary history of the arid climate-adapted Helichrysum (Asteraceae: gnaphalieae): cape origin and association between annual life-history and low chromosome numbers. J. Syst. Evol., 57: 468-487, Doi10.1111/jse.12472.
Andrés-Sánchez, S.; Verboom, G.A.; Galbany-Casals, M. & Bergh, N.G. (2024). Resurrection of two endemic Cape species of Helichrysum (Asteraceae, Gnaphalieae) from amongst the arid-adapted annual lineages, South African Journal of Botany. 170: 417-424. https://doi.org/10.1016/j.sajb.2024.05.040.
Barcelos L. & Heiden G. (2017). First record of Helichrysum foetidum (L.) Moench. (Asteraceae, Gnaphalieae) for South America. Check List 13: 331-334.
Barker, J.; Greig, J.; Peate, N.; Courtney, B.; Salkin, E.; Schaumann, M.; Armstrong, J. & Thomlinson, G. (2002). Everlasting Daisies of Australia. Australian Daisy Study Group. Melbourne, Victoria: Shannon Books.
Bayer, R.J.; Greber, D.G. & Bagnall, N.H. (2002). Phylogeny of Australian Gnaphalieae (Asteraceae) based on cloroplast and nuclear sequences, the trnL intron, trnL/trnF Intergenic spacer, matK, and ETS. Syst. Bot., 27 801-814, 10.1043/0363-6445-27.4.801.
Bayer, R.J.; Puttock, C.F. & Kelchner, S.A. (2000). Phylogeny of South African Gnaphalieae (Asteraceae) based on two noncoding chloroplast sequences. Am. J. Bot., 87 (2000), pp. 259-272, Doi10.2307/2656914.
Bellot Rodríguez, F. (1968). La vegetación de Galicia”, en Anales del Instituto Botánico Antonio José Cavanilles, 24: 3-306.
Bergh, N.G. & Linder, H.P. (2009). Cape diversification and repeated out of southern-Africa dispersal in paper daisies (Asteraceae, Gnaphalieae). Mol. Phylogenet. Evol. 51: 5-18.
Bernárdez Villegas, J.G.; Acedo Casado, C.; Mouriño Lourido, J.; Lence Paz, C. & Rigueiro Rodríguez, A. (2015). Catálogo florístico del Parque Nacional Marítimo-Terrestre de las Islas Atlánticas de Galicia. Gijón. Documentos del Jardín Botánico Atlántico. 13. 1-297.
Bousquet T.; Waymel J.; Zambettakis C. & Geslin, J. (2016). Liste des plantes vasculaires invasives de Basse‐Normandie. DREAL de Normandie / Région de Normandie. Villers‐Bocage: Conservatoire botanique national de Brest, 28 p. + annexes
Brun, C. (1879). Notice sur l’immortelle jaune. Bulletin de la Société d’horticulture et d’acclimatation du Var, juillet-août 1879. Var.
Burguin, E. (2024). Liste des plantes vasculaires exotiques envahissantes en Bretagne. Mise à jour 2024. DREAL Bretagne / Région Bretagne. Brest : Conservatoire botanique national de Brest. 33 p. + 4 annexes.
Burman, J. (1739). Rariorum Africanarum Plantarum. 8: 213-215. Amsterdam: Apud. Henricum Boussiere.
CABI (2019a). Helichrysum foetidum. CABI Compendium. London: Centre for Agricultural Bioscience International, CABI. [https://doi.org/10.1079/cabicompendium.114712]. Consultado 13/07/2024.
CABI (2019b). Helichrysum petiolare (strawflower). CABI Compendium. London: Centre for Agricultural Bioscience International, CABI. [https://doi.org/10.1079/ cabicompendium.114715]. Consultado 13/07/2024.
CABI (2020). Helichrysum orientale. CABI Compendium. London: Centre for Agricultural Bioscience International, CABI. [https://doi.org/10.1079/cabicompendium.114714]. Consultado 13/07/2024.
Camaño, J.L.; Silva-Pando, F.J.; Pino, J.J. & Pino, R. (2008). Asientos corológicos LOU, 2005. Boletín BIGA 4: 5-21.
Capdevilla Argüelles, L.; Iglesias García, A.; Orueta, J.F. & Zilletti, B. (2006). Especies Exóticas Invasoras: Diagnóstico y bases para la prevención y el manejo. Madrid: Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino. Organismo Autónomo de Parques Nacionales
Castroviejo, S. (1986-2021). Flora ibérica. 22 Volumenes. Madrid: CSIC, Real Jardín Botánico.
CBD (2022). Decision adopted by the Conference of the Parties to the Convention on Biological Diversity. 15/4. Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework. Fifteenth meeting – Part II. Montreal, Canada, 7-19 December 2022. UN Environment Programme. CBD/COP/DEC/15/4, 19 December 2022
CEREV (2000). Les immortelles du Var. Centre d’Etudes et de Recherches Ethenologiques Varois. [Recurso en línea: http://cerev.online.fr/immortelles.htm, consultado 07/07/24].
Chantraine, P. (1968). Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. 2 Tomes. Paris: Editions Klincksieck.
Clapham, A.R. (1976). Helichrysum Miller. In: Tutin, T.G.; Heywood, V.H.; Burges, N.A.; Valentine, D.H.; Walters, S.M. & Webb, D.A. (Eds.). Flora Europaea 4. Cambridge: Cambridge University-Press. 128-131.
Commelini, J. & Commelini, C. (1701). Historia rariorum Horti Amstelodamensis. Pars 2. 1701.
Corominas, J. (1954). Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana. 4 Tomos. Bern: Jahre Francke Verlag.
Corominas, J. (1980). Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana. 6 Tomos. Madrid: Editorial Gredos. Biblioteca Romanica Hispanica
Daehler, C.C. (2005). Upper-montane plant invasions in the Hawaiian Islands: Patterns and opportunities. Perspect Plant Ecol Evol Syst. 7: 203-16.
Davis, P.H. & Kupicha, F.K. (1975). Helichrysum Gaertnet. In: Davis, P.H. (Ed.). Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Edinburgh: Edinburgh University Press. 5: 80-97.
De Candolle, A. (1855). Géographie botanique raisonnée ou Exposition des faits principaux et des lois concernant la distribution géographique des plantes de l’époque actuelle. Paris: Masson.
Diggle, J. (2021). The Cambridge Greek Lexicon. 2 Volumes. Cambridge: Cambridge University Press.
Dortel, F. (2023) Liste des plantes vasculaires invasives, potentiellement invasives et à surveiller en Pays de la Loire. Liste 2023. DREAL Pays de la Loire. Brest: Conservatoire botanique national de Brest. 35 p + 4 annexes..
Dupont, P. & Dupont, S. (1956). Additions a la Flore du nord-ouest de l’Espagne (I). Bulletin de la Société d’Histoire Naturelle de Toulouse. 91: 313-334.
Dyson, A. (1994). Getting to know Kirstenbosch National Botanical Garden: Indigenous Healing Plants of the Herb and Fragrance Garden. National Botanical Institute. Cape Town.
EC (2020). Estrategia de la UE sobre la biodiversidad de aquí a 2030. Comunicación de la Comisión al Parlamento europeo, al Consejo, al Comité económico y social europeo y al Comité de las regiones. Bruselas, 20/05/2020. COM (2020) 380 final.
Eliovson, S. (1984). Wild Flowers of Southern Africa: How to grow and identify them. 7th Edition.
EPPO (2008). Prioritized lists of invasive alien plants for Franche-Comté (France). EPPO Reporting Service no. 07 - 2008 Num. article: 2008/149
Ernout, A. & Meillet, A. (2001). Dictionnaire Etymologique De La Langue Latine. Histoire Des Mots. Paris: Klincksieck.
Fagúndez, J. (2007). Nuevos datos de flora vascular exótica en Galicia (noroeste de la Península Ibérica). Lazaroa 28: 111-114.
Fagúndez, J. (2011). Catálogo de la flora vascular del concello de Ferrol (A Coruña). Monografías de Botánica Ibérica, 10. Jolube Consultor y Editor Botánico, Jaca, Huesca. 165 pp.
Fagúndez, J. & Barrada, M. (2007). Plantas invasoras de Galicia: Bioloxía, distribución e métodos de control. Xunta de Galicia. Consellería de Medio Ambiente. Dirección Xeral de Conservación da Natureza. Santiago de Compostela. 199 pp.
Foster, T. & Kirby, N. (1990). Our Favourite Everlastings. Australian Plants 15 (124): 343.
Fried, G (2011) Prioritization of potential invasive alien plants in France. Proceedings of the 2nd International Workshop on Invasive Plants in the Mediterranean Type Regions of the World, 2010-08-02/06, Trabzon, Turkey, pp. 120-134.
Galbany Casals, M.et al. (2019). Helicrysum Mill. In: Castroviejo, S., Aedo, C., Laínz, M., Muñoz Garmendia, F., Nieto Feliner, G., Paiva, J. & Benedí, C. (eds.). Flora iberica 16-3: 1607-1627. Madrid: Real Jardín Botánico, CSIC.
Galbany-Casals, M.; Blanco-Moreno, J.M.; García-Jacas, N.; Breitwieser, I. & Smissen, R.D. (2011). Genetic and morphological variation in the Mediterranean Helichrysum italicum subsp. microphyllum (Asteraceae; Gnaphalieae). Plant Biol. 13, 678-687.
Galbany-Casals, M.; Carnicero-Campany, P.; Blanco-Moreno, J.M. & Smissen, R.D. (2012). Morphological and genetic evidence of contemporary intersectional hybridization in Helichrysum (Asteraceae, Gnaphalieae). Plant Biol. 14, 789-800.
Galbany-Casals, M.; García-Jacas, N.; Sáez, L.; Benedí, C. & Susanna, A. (2009). Phylogeny, biogeography, and character evolution in Mediterranean, Asiatic and Macaronesian Helichrysum (Asteraceae, Gnaphalieae) inferred from nuclear phylogenetic analyses. Int. J. Plant Sci. 170, 365-380.
Galbany-Casals, M.; Sáez, L. & Benedí, C. (2006). A taxonomic revision of Helichrysum Mill. sect. Stoechadina (DC.) Gren. & Godr. (Asteraceae, Gnaphalieae). Can. J. Bot. 84, 1203–1232.
Galbany-Casals, M.; Unwin, M.; Garcia-Jacas, N.; Smissen R.D.; Susanna, A. & Bayer R.J. (2014). Phylogenetic relationships in Helichrysum (Compositae: Gnaphalieae) and related genera: Incongruence implications for generic delimitation. Taxon 63: 608-624.
García Manso, A.; Guirado, M.Á.; Gómez Ferreras, C. & Fernández Perales, R. (2017). Herbario del Real Jardín Botánico, CSIC, Madrid. Pliego MA-01-00917964.
Genovesi, P. & Shine, C. (2004). European Strategy of invasive Alien Species Final. Convention on the Conservation of European Wildlife and Habitats (Bern Convention). Nature and environment, No. 137. Strasbourg: Council of Europe Publishing.
Georgiadou, E. (1991). Helichrysum Miller, In: Strid, A. & Tan, K. (Eds.). Mountain flora of Greece. Edinburgh: Edinburgh University Press. 2: 414-417.
Germishuizen, G. & Meyer, N.L. (2003). Plants of southern Africa: an annotated checklist. Strelitzia 14. National Botanical Institute, Pretoria.
Gibbs Russell, G. E. W. G. M. Welman, E. Retief, K. L. Immelman, G. Germishuizen, B. J. Pienaar, M. Van Wyk & A. Nicholas. 1987. List of species of southern African plants. Mem. Bot. Surv. S. Africa 2(1–2): 1–152(pt. 1), 1–270(pt. 2).
Goldblatt, P & Manning, J. (2000). Cape plants. A conspectus of the Cape flora of South Africa, Strelitzia 9. National Botanical Institute and Missouri Botanic Garden Press, St Louis.
Golding, J.S. & Mössmer, M. (2002). Southern African plant Red Data Lists. Southern African Botanical Diversity Network Report No. 14.
González, E. (1988). Flora alóctona gallega I. Universidade de Santiago de Compostela. Santiago.
González-Martínez, X.I. (2017). Notas sobre algunos taxones de flora vascular recolectados en la ciudad de A Coruña (NO Península Ibérica). Nova Acta Científica Compostelana (Bioloxía), 24: 1-6.
Gos, F. (1886). Mémoire sur la production des fleurs d’immortelle en Provenoe, 1886.
Greuter, W. (2006): Compositae (pro parte majore). – In: Greuter, W. & Raab-Straube, E. von (ed.): Compositae. Euro+Med Plantbase - the information resource for Euro-Mediterranean plant diversity [https://europlusmed.org]. Consulta 13/07/2024.
Guitián, P., Amigo, J. & Guitián, J. (1987). Apuntes sobre la Flora Gallega, VII. Boletim da Sociedade Broteriana. 60, 2ª série: 139-146.
Heraud, D. (1877). Les teintures d’immortelles, extrait des Annales d’hygiène et de médecine légale publiées par J.B. Baillière et Fils, 1877, 2e série, T. XLVII.
Hewett, Max (1977). Helichrysum bracteatum «Diamond Head». Australian Plants 9 (73): 205.
Hillard, O. (1983). Flora of Southern Africa, Volume 33, Asteraceae, Part 7: Inuleae, Fascicle 2: Gnaphaliinae (First part). Pretoria, Sudáfrica: Government Printer. 1-325.
Hutchings, A.; Scott, A.H.; Lewis, G. & Cunningham, A.B. (1996). Zulu medicinal plants: an inventory. University of Natal Press, Pietermaritzburg.
Izco, J. (2004). SANT Herbarium vascular plants collection. Herbario SANT, Universidade de Santiago de Compostela. Pliego 52136.
Joffe, P. (2003). Easy guide to indigenous shrubs. Briza Publications, Pretoria.
Knight, J. (1990). Golden Everlasting. Australian Plants. The Society for Growing Australian Plants 15 (124): 335-339.
Laínz, M. (1974). Aportaciones al conocimiento de la flora gallega, VIII. Comunicaciones del Instituto Nacional de Investigaciones Agrarias, Serie Recursos Naturales, 2: 1-26.
Liddell, H.G. & Scott, R. (2000). Greek-English Lexicom: With a Revised Supplement. Oxford: Clarendon Press.
Linnaeus, C. (1737). Hortus Cliffortianus: plantas exhibens quas in hortis tam vivis quam siccis, Hartecampi in Hollandia, coluit. Amstelaedami [Amsterdam], [s.n.]
Losa España, T.M. (1943). Datos para el estudio de la flora gallega. Plantas de las islas Cíes. Anales Jard. Bot. Cav. Madrid IV: 357-402.
Lowe S.; Browne M.; Boudjelas S. & De Poorter M. (2004). 100 de las Especies Exóticas Invasoras más dañinas del mundo. Una selección del Global Invasive Species Database. Auckland, Nueva Zelanda: Grupo Especialista de Especies Invasoras (GEEI) & Unión Mundial para la Naturaleza (UICN), Comisión de Supervivencia de Especies (CSE).
Magnanon S.; Geslin J.; Lacroix P.; Zambettakis C. et al. (2008). Examen du statut d’indigénat et du caractère invasif des plantes vasculaires de Basse-Normandie, Bretagne, et Pays de la Loire. Proposition d’une première liste de plantes invasives et potentiellement invasives pour ces régions. E.R.I.C.A, bulletin du Conservatoire Botanique National de Brest, 21: 73-104
Marini, L.; Bini, L.; Gori, M.; Biricolti, S.; Galbany-Casals, M.; Foggi, B.; Palchetti, E. & Bruschi, P. (2023). Genetic and morphological assessment of Helichrysum Mill. from Tuscan Archipelago (Italy). Scientia Horticulturae. 321: 112360, https://doi.org/10.1016/j.scienta.2023.112360.
Maroyi, A. (2019). Medicinal uses, biological and phytochemical properties of Helichrysum foetidum (L.) Moench. (Asteraceae). Asian Journal of Pharmaceutical and Clinical Research. 12 (7): 13-18. DOI: http://dx.doi.org/10.22159/ajpcr.2019.v12i7.33607
Merino, B. (1906). Flora de Galicia, Vol II. Tipografía galaica. Santiago de Compostela.A
Mesfin Tadesse & Reilly, T. (1995). A contribution to studies on Helichrysum (Compositae - Gnaphalieae) - a revision of the species of north-east tropical Africa. In: Advances in Compositae Systematics (eds. D.J.H. Hind, C. Jeffrey & G.V. Pope). Royal Botanic Gardens, Kew, pp. 379-450.
Miller, P. (1745). The Gardeners kalendar, directing what works are necessary to be done every month in the kitchen, fruit & pleasure gardens & in the conservatory, with an account of the particular seasons for the propagation and use of all sorts of esculent plants & fruits proper for the table & of all sorts of flowers, plants & trees that flower in every month. London: C. Rivington.
Morison, R. (1699). Plantarum Historiae Universalis Oxoniensis, pars 3. Oxonii: Theathro Sheldoniano
Morris S. (1993). Legacy of a Bishop (Part 2): The flowers of Fulham Palace Gardens introduced 1675-1713. Garden Hist 21:14-23.
Muller, S. (2004). Plantes invasives en France. Muséum national d’Histoire naturelle, Paris. 1-176.
Navarro, L. & Sánchez Fernández, J.M. (2014). As plantas da Illa de Tambo. Axenda estratéxica para a Illa de Tambo. Informe técnico. 18 pp.
Niño Ricoi, E.; Losada Cortiñas, E. & Castro González, J. (1994). Catálogo da Flora Vascular Galega. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. Consellería de Agricultura, Gandería e Montes.
Nonkululeko, S. (2005). Helichrysum foetidum. PlantZAfrica. South African National Biodiversity Institute, SANBI [https://pza.sanbi.org/, consulta 06/07/2024].
Oliver, R. (2019). Helichrysum petiolare. PlantZAfrica. South African National Biodiversity Institute, SANBI [https://pza.sanbi.org/, consulta 06/07/2024].
ONU (1992). Convenio sobre la diversidad biológica. New York: United Nations. Treaty Collection. Vol. 2. Chapter XXVII. Environment.
Osipova, E.A. (1970). The introduction of certain species of Helichrysum into the Crimea. Rastitel Resursy 6: 445-448.
Payne, B. (1997). New Cultivars now Released for Horticulture. Australian Plants 19 (153): 201-202.
Pino Pérez, J.J.; Camaño, J.L. & Pino Pérez, R. (2007). Asientos corológicos, LOU 2004. Boletín BIGA 2: 35-109.
Pino Pérez, J.J.; Rial Pousa, D.; Silva-Pando, F.J.; Camaño Portela, J.L. & Pino Pérez, R. (2008). Contribución a la flora alóctona de Galicia. Boletin Avriense. 38-39: 385-402.
Pino Pérez, J.J.; Silva-Pando, F.J.; Camaño, J.L. & Pino Pérez, R. (2009). Asientos corológicos LOU, 2007. Boletín BIGA 6: 5-23.
Plukenet, L. (1696). Almagestum botanicum. Londini: Sumptibus Autoris.
Ramil-Rego, P.; Rodríguez Guitián, M.A.; Gómez-Orellana, L.; Ferreiro da Costa, J. & López Castro, H. (2019). Especies Exóticas Invasoras en Galicia: Un problema preocupante en la protección de la Biodiversidad. In: Ramil-Rego, P. & Vales, C. (Eds.). Especies Exóticas Invasoras: situación e propostas de mitigación. Monografías do Ibader, Serie Biodiversidade. Lugo. 11-38.
Reddy, D. (2007). The phytochemistry and antimicrobial activity of selected indigenous Helichrysum species. Degree of Master of Science in Medicine (Pharmaceutical Affairs). Faculty of Health Sciences, University of the Witwatersrand.
Rico & Buria (2014). Gnaphalieae (Cass.). Lecoq. & Juill. In: Castroviejo, S.; Aedo, C.; Laínz, M.; Muñoz Garmendia, F.; Nieto Feliner, G.; Paiva, J. & Benedí, C. (eds.). Flora iberica 16 (3): 1589-1591. Madrid: Real Jardín Botánico, CSIC.
Romero Bujan, M.I. (2007). Flora exótica de Galicia (noroeste ibérico). Botanica Complutensis: 31: 113-125.
Romero Buján, M.I. (2008). Catálogo da flora de Galicia. Monografías do IBADER. Lugo
Sánchez Jardón, G. & Fernández Prieto J.A. (2017). Otra planta alóctona naturalizada en el Principado de Asturias: Helichrysum foetidum (L.) Moench (Asteraceae). In: J.A. Fernández Prieto, V.M. Vázquez, Á. Bueno Sánchez, E. Cires Rodríguez y H.S. Nava Fernández (Eds.). Notas corológicas, sistemáticas y nomenclaturales para el catálogo de la Flora Vascular del Principado de Asturias. III. Naturalia Cantabricae 5(1): 15.
Sanz-Elorza, M.; Dana, E. & Sobrino Vesperinas, E. (2001). Aproximación al listado de plantas alóctonas invasoras reales y potenciales en España. Lazaroa. 22: 121-131.
Sanz-Elorza, M.; Dana Sánchez, E.D.& Sobrino Vesperinas, E. (2004). Plantas alóctonas invasoras en España. Madrid: Ministerio de Medio Ambiente. Dirección General para la Biodiversdad.
Scijan, A. (1986). Helichrysum Mill. (Asteraceae). V Armenii. Novosti Sist. Vyss. 23: 198-205.
Seebens, H.; Blackburn, T.; Dyer, E. et al. (2017). No saturation in the accumulation of alien species worldwide. Nat Commun 8, 14435. https://doi.org/10.1038 /ncomms14435
Serabele, K.; Combrinck, S. & Chen, W. (2023). Helichrysum petiolare. The South African Herbal Pharmacopoeia. Monographs of Medicinal and Aromatic Plants. Academic Press. 259-269
Silva Pando, F.J.; Rodríguez Gracia, V.; García Martínez, X.R. & Valdés Bermejo, E. (1987). Aportaciones a la Flora de Galicia, II. Boletim da Sociedade Broteriana. 60, 2ª série: 29-68.
Soñora, X. (1989). Flora vascular de Valdoviño. Concepción Arenal, Ciencias y Humanidades. 22: 93-115.
Soñora, X. (1993). SANT Herbarium vascular plants collection. Herbario SANT, Universidade de Santiago de Compostela. Pliego 31821.
Soñora, X. (1993). SANT Herbarium vascular plants collection. Herbario SANT, Universidade de Santiago de Compostela. Pliego 31824.
Soñora, X.; Pulgar, I. & Iglesias, I. (1996). Apuntamentos sobre a flora vascular galega XV. Nova Acta Científica Compostelana (Bioloxía), 6: 3-9.
Sousa e Silva, M.F. & Paiva, J. (2016). Teofrasto, história das plantas: tradução portuguesa, com introdução e anotação. Imprensa da Universidade de Coimbra / Coimbra University Press, 1-460.
Stroh, P.A.; Humphrey, T.A.; Burkmar, R.J.; Pescott, O.L.; Roy, D.B. & Walker, K.J. (2020). Helichrysum petiolare Hilliard & B.L.Burtt. BSBI Online Plant Atlas. [https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.2zd [Accessed 08/07/2024]
Tadesse M, T Reilly (1995) A contribution to studies on Helichrysum (Compositae-Gnaphalieae): a revision of the species of north-east tropical Africa. Pages 379–450 in DJN Hind, C Jeffrey, GV Pope, eds. Advances in Compositae systematics. Royal Botanic Gardens, Kew.
Tutin, T.G.; Valentine, D.H.; Burges, N.A.; Heywood, V.H.; Walters, S. & Webb, D.A. (1964-1980). Flora Europea. 5 Volumes + 1 CD. Cambridge: Cambridge University Press.
Van Wyk, B. & Gericke, N. (2000). People’s Plants. A Guide to Useful Plants of Southern Africa. Briza Publications, Pretoria, 352.
Ventenat, J.P. (1803). Jardin de la Malamaison. A Paris: Imprimerie de Crapelet.
Watt, J.M. & Breyer-Brandwijk, M.G. (1962). The medicinal and poisonous plants of southern and eastern Africa. Livingstone, Edinburgh and London.
Wester, L. (1992). Origin and distribution of adventive alien flowering plants in Hawaii. In: Stone CP, Smith CW, Tunison JT, editors. Alien Plant Invasions in Native Ecosystems of Hawaii. Honolulu: University of HI Cooperative National Park Resources Study Unit; 99-155.
Wijnands, D.O. (1983) The Botany of the Commelins: A Taxonomical, Nomenclatural and Historical Account of the Plants Depicted in the Moninckxatlas and in the Four Books by Jan and Caspar Commelin on the plants in the Hortus Medicus Amstelodamensis 1682-1710. Rotterdam: AA Balkema; 1983.
Willkomm, M. & Lange, J.M.C. (1865-1870). Prodomus Florae Hispanicae, 2: 1-680. Suttgart: Sumtibus E. Schweizerbart (E. Koch).
Wilson, P.G. (1992). The classification of some Australian species currently included in Helipterum and Helichrysum (Asteraceae: Gnaphalieae). Part 3, Amemocarpa and Argentipallium, two new genera from Australia. Nuytsia 14: 447-460.
Wilson, P.G. (2002). Xerochrysum the correct name for the genus Bracteantha. Australian Plants 21 (173): 398.
Artigos máis lidos do(s) mesmo(s) autor(es)
- Manuel A. Rodríguez Guitián, Pablo Ramil-Rego, Clasificaciones climáticas aplicadas a Galicia: revisión desde una perspectiva biogeográfica , Recursos Rurais: Núm. 3 (2007)
- Diego Carreira Flores, Hugo López Castro, Revisión das poboacións de Zostera na Ría de Ribadeo. Marco legal, ameazas e posibilidades de futuro , Recursos Rurais: Núm. 17 (2021)
- Manuel Antonio Rodríguez Guitián, Rosa Romero Franco, Carlos Real, Javier Ferreiro da Costa, Descrición, cartografía e valor de conservación dos bosques da Devesa da Rogueira (Serra do Courel,NWPenínsula Ibérica) , Recursos Rurais: Núm. 9 (2013)
- Javier Ferreiro da Costa, Pablo Ramil-Rego, Boris Hinojo Sánchez, Carmen Cillero Castro, Marco Rubinos Román, Luis Gómez-Orellana, Ramón A. Diaz Varela, Diagnóstico y Caracterización de los Brezales Húmedos (Nat-2000 4020*) de las Sierras Septentrionales de Galicia a partir de Criterios Científicos: Importancia para su Conservación , Recursos Rurais: Núm. 9 (2013)
- Hugo López Castro, Manuel A. Rodríguez Guitián, Pablo Ramil Rego, Carlos Real, Javier Ferreiro da Costa, A Fraga de Santo Estevo do Ermo (Barreiros, Lugo): un lugar clave para a conservación de pteridófitas no Norte de Galicia (NW España) , Recursos Rurais: Núm. 11 (2015)
- Manuel Antonio Rodríguez Guitián, Pablo Ramil-Rego, Rosa Romero Franco, Javier Ferreiro da Costa, Revisión de los criterios de discriminación florística de las alisedas riparias templadas (sub)litorales del extremo noroccidental ibérico , Recursos Rurais: Núm. 14 (2018)
- Javier Ferreiro da Costa, Pablo Ramil-Rego, Implicacións da propiedade da terra na planificación e xestión dos espazos protexidos en Galicia , Recursos Rurais: Núm. 11 (2015)
- Manuel Antonio Rodríguez Guitián, Aportacións sobre a tipoloxía e composición florística dos bosques mesófilos de quercíneas do occidente da Cornixa Cantábrica (NW Ibérico) , Recursos Rurais: Núm. 6 (2010)
- Jesús Izco, Javier Amigo, Pablo Ramil-Rego, Ramón Díaz, José María Sánchez, Brezales: biodiversidad, usos y conservación , Recursos Rurais: Núm. 2 (2006)
- Pablo Ramil-Rego, O Eucalipto en Galicia , Recursos Rurais: Núm. 15 (2019)

