Actualmente, a situación normativa e práctica da ordenación dos usos dos terreos agroforestais en Galicia é complexa, aínda que, por primeira vez, cóntase cun instrumento normativo deseñado especificamente con este fin: o Catálogo de solos agropecuarios e forestais. Este artigo ten como obxecto analizar as posibilidades que ofrece esta figura para a ordenación do solo rural, así como as consecuencias da súa aplicación. Para iso, aplicouse unha metodoloxía baseada na comparación do patrón espacial dos usos agroforestais actuais e dos derivados do catálogo a través dunha serie de indicadores cuantitativos e métricas espaciais, desde a perspectiva da eficiencia das actividades agroforestais e da sustentabilidade ambiental do territorio. Esta análise aplícase ao caso de estudo do catálogo aprobado no marco do polígono agroforestal de Remuíño (A Arnoia), por ser o que abarca unha maior extensión dos actualmente dispoñibles. Os resultados mostran que a ordenación proposta no catálogo proporciona unha notable diminución da fragmentación de usos, un incremento do número de unidades viables para o uso agropecuario e a explotación forestal, unha redución do risco de incendio e un incremento do valor ecolóxico.
Abstract
The current regulatory and practical situation of rural land usar planning in Galicia is complex. However, for the first time, a regulatory instrument has been designed specifically for this purpose: the Catalogue of Agricultural and Forestry Land. This article aims to analyse the possibilities offered by this instrument for rural land usar planning, as well as the consequences of its implementation. To this end, a methodology based on comparing the spatial pattern of current agroforestry land uses with those derived from the catalogue through quantitative indicators and spatial metrics has been applied, considering the efficiency of agricultural and forestry activities and the land environmental sustainability. This analysis is applied to the case study of the catalogue approved for the agroforestry park of Remuíño (A Arnoia), as it covers the largest area of those currently available. The results show that the land use planning proposed by the catalogue provides a notable decrease in rural land use fragmentation, an increase in viable agricultural and forestry land units, a reduction in fire risk, and an increase in ecological value.
Palabras chavePlanificación agroforestalCatálogo de solos agrícolas e forestaisOrdenación ruralUsos agroforestais do soloKeywordsAgricultural and forestry planningCatalogue of agricultural and forestry landRural spatial planningAgricultural and forestry land usesClasificación JELQ15Q18Fundación Biodiversidad do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto DemográficoEsta investigación foi financiada pola Fundación Biodiversidad do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico a través do proxecto “Planificación de zonas multifuncionales y multiobjetivo de la infraestructura verde para su integración en la ordenación y gestión territorial”.1. INTRODUCIÓN
O obxectivo da seguridade alimentaria pasa necesariamente pola protección da capacidade produtiva da terra para a súa posterior posta en produción. A isto debe engadirse a intensificación da competencia pola terra debido á crecente demanda global de produtos baseados na biomasa, derivada da maior necesidade de alimentos por causa do crecemento da poboación e do aumento do consumo per cápita de bens materiais, así como da demanda de bioenerxía e de produtos da madeira, ademais da necesidade de terra para a conservación da biodiversidade e para a mitigación do cambio climático a través do secuestro de carbono. Baseándose nestas tendencias, Lambin e Meyfroidt (2014) predín un agravamento da competencia entre os usos do solo, debido a que a taxa de incremento da demanda é maior que o aumento da produtividade, o cal tamén é apuntado por King et al. (2023), que advirten dunha “crise da terra”. A seguridade alimentaria, a protección da biodiversidade e a loita contra o cambio climático inciden na importancia de destinar o solo rústico ao seu uso óptimo para maximizar a súa contribución á alimentación da poboación e ao mantemento dos servizos ambientais (Rudel & Meyfroidt, 2014). Neste contexto, a planificación dos usos agrarios adquire gran relevancia, dado que a optimización da localización dos usos do solo mellora o axuste do uso real deste ao seu potencial, favorecendo así o aforro de terra (Lambin & Meyfroidt, 2014).
O principal instrumento para a protección do potencial produtivo da terra agraria é a ordenación do territorio, especialmente do territorio rural e dos usos agroforestais (Gosnell et al., 2011; Rudel & Meyfroidt, 2014; Corbelle-Rico et al., 2018). A planificación territorial integra dúas dimensións aparentemente contraditorias, a económica e a ecolóxica, que son igualmente importantes para a creación de sistemas rurais sostibles (Van Lier, 1998).
Actualmente, tal e como se desenvolve no seguinte apartado, a situación normativa e práctica da ordenación dos usos dos terreos agroforestais en Galicia é complexa. Non existen estudos previos ou documentación técnica que analice a regulación actual dos usos agroforestais en Galicia nin as consecuencias da falta de planificación destes usos. Con todo, a literatura científica si demostra que o plan urbanístico non é suficiente para garantir unha adecuada ordenación dos usos agrícolas e forestais (Kline & Alig, 1999) e que é necesario contar con instrumentos adaptados ao contexto local (Perrin et al., 2020). Por primeira vez, a lexislación galega conta cun instrumento normativo deseñado co obxectivo específico de ordenar os usos do solo rústico: o Catálogo de solos agropecuarios e forestais. O presente artigo ten por obxectivo analizar as posibilidades que ten esta figura desde a perspectiva da súa contribución a unha ordenación do territorio que mellore simultaneamente a eficiencia dos usos agroforestais e a sustentabilidade ambiental, así como as consecuencias da súa aplicación.
Con este fin, proponse unha metodoloxía baseada na análise do patrón espacial dos usos actuais e dos que se derivan do catálogo. Numerosos estudos destacan a dificultade de establecer relacións causais entre a planificación territorial e os cambios de uso do solo debido aos múltiples factores implicados. Aínda que a maioría dos estudos existentes están orientados a analizar como debe planificarse o uso do solo, e non a se é necesaria ou non esta planificación, poden atoparse algúns que demostran a contribución da ordenación do territorio rural ao desenvolvemento económico das comunidades rurais (Wilkins et al., 2006). Na maior parte dos casos ponse o foco na avaliación do efecto dos plans, frecuentemente mediante a análise de tendencias e cambios no uso do solo, de indicadores da fragmentación ou parcelamento resultante e mesmo de modelos econométricos (Gosnell et al., 2011). Esta análise require datos sobre a evolución dos usos do solo durante un período de tempo posterior á aprobación do correspondente plan. Esta información non está dispoñible para o caso do catálogo de solos, por tratarse dunha figura moi recente da que tan só se aprobaron ou tramitado un número moi limitado. Por iso, proponse unha metodoloxía de análise baseada na comparación do patrón espacial dos usos agroforestais actuais e dos propostos no catálogo a través dunha serie de índices cuantitativos e de métricas espaciais. Estas métricas aplicáronse para a avaliación da eficiencia e a viabilidade do desenvolvemento das actividades agrícolas, gandeiras e forestais, así como da súa incidencia no risco de incendio forestal e no valor ambiental do territorio.
Para esta análise seleccionouse como caso de estudo o catálogo correspondente ao polígono agroforestal de Remuíño, no municipio da Arnoia, por ser o que abarca unha maior e máis complexa extensión de terreo entre todos os catálogos parciais actualmente aprobados. Os outros dous catálogos aprobados, correspondentes a polígonos agroforestais nos municipios de Cualedro e de Oímbra, pola súa reducida extensión non inclúen zonificación de usos.
A metodoloxía descríbese no apartado 2, xunto co catálogo analizado como caso de estudo. A continuación, o apartado 3, de resultados e discusión, presenta, compara e analiza os resultados desta análise, cuxas conclusións se expoñen no apartado final.
1.1. A ordenación dos usos agroforestais en Galicia
Para entender a situación actual é necesario coñecer antes a evolución da ordenación do territorio rural galego. A pesar de que o desenvolvemento lexislativo da ordenación territorial en Galicia ten xa un certo percorrido, que comeza coa aprobación da Lei 10/1995, do 23 de novembro, de ordenación do territorio de Galicia e culmina coa vixente Lei 1/2021, do 8 de xaneiro, de ordenación do territorio de Galicia, a escasa aplicación real dos instrumentos recolleitos nesta normativa resulta nunha deficiente ordenación do territorio galego, cuxas carencias afectan moi especialmente ao territorio rural. Debe recoñecerse que este non é un problema exclusivo de Galicia, como demostra o feito de que son poucas as comunidades autónomas de España que dispoñen de instrumentos de ordenación territorial específicos para o medio rural, como pode ser o Plan territorial sectorial agroforestal do País Vasco (Decreto 177/2014, de 16 de septiembre, polo que se aproba definitivamente o Plan Territorial Sectorial Agroforestal da Comunidade Autónoma do País Vasco). Con todo, as carencias na ordenación dos usos agrarios son especialmente relevantes en Galicia pola gran complexidade do territorio galego, que agrava os problemas económicos e ambientais derivados da ausencia de planificación e, ao mesmo tempo, dificulta o desenvolvemento dos instrumentos de ordenación aínda máis do habitual.
Se se queren comprender estes problemas, hai que ter en conta que ata as décadas de 1950-1960 todo o territorio rural galego estaba aproveitado ao máximo para satisfacer as necesidades básicas da poboación e, por tanto, existía unha ordenación do territorio derivada da práctica pero, ao mesmo tempo, eficiente. A partir desa época prodúcese un cambio substancial na forma de aproveitamento do territorio por causa da perda de poboación do campo e da especialización produtiva dos sectores agropecuario e forestal. Isto provoca un crecemento urbano, en moito casos non planificado, pero tamén a desarticulación do espazo agrario, o que dará lugar a unha mestura desordenada de usos agroforestais, terreos abandonados, construcións, infraestruturas etc. A este feito tamén contribuíu unha estrutura da propiedade da terra que, aínda que se adaptaba ao antigo modelo agrario e demográfico, non se transformou o suficiente como para adecuarse ás novas formas de uso do territorio. Esta desestruturación do territorio rural e a inexistencia dunha ordenación de usos agroforestais provoca un incremento de custos e un menor rendemento das actividades agrarias, pero ademais é a causa de importantes problemas ambientais, entre os que destaca a vulnerabilidade aos incendios.
A Constitución española atribúelle á Comunidade Autónoma de Galicia a competencia exclusiva en materia de ordenación do territorio; con todo, tiveron que pasar catorce anos desde a aprobación do Estatuto de autonomía para que se regulase legalmente esta competencia coa aprobación en 1995 da primeira Lei de ordenación do territorio de Galicia, e dezaseis anos máis para que se aprobasen as Directrices de ordenación do territorio de Galicia (Decreto 19/2011, de 10 de febreiro, polo que se aproban definitivamente as directrices de ordenación do territorio). Estas directrices préstanlle unha escasa atención ao medio rural, tanto no que se refire aos núcleos de poboación rurais como aos terreos agroforestais. Mostra disto é o feito de que o territorio rural é clasificado en tres tipos de espazos rurais exclusivamente en función da súa distancia ás zonas urbanas. Esta clasificación pon de manifesto a visión urbana ou urbanística coa que tradicionalmente se planificou o territorio rural galego, xa que a propia cualificación dos espazos rurais se fai única e exclusivamente en función da súa distancia ás áreas urbanas, ignorando completamente as características propias e diferenciadoras dos espazos rurais e as súas potencialidades. Non obstante, entre as escasas determinacións normativas incluídas nestas directrices para o “desenvolvemento das actividades produtivas no medio rural” xa se menciona a necesidade de cartografar as zonas do territorio de maior aptitude agrogandeira e forestal e de integrar esta zonificación nun Plan de ordenación do medio físico, que definiría áreas territoriais con idoneidade actual e potencial para a explotación agrícola, gandeira ou forestal.
Como consecuencia da falta de aplicación dos instrumentos de ordenación do territorio, a planificación do territorio rural galego quedou reducida á planificación urbanística, cunha tradición legal e práctica máis antiga e desenvolvida. Así e todo, o ámbito de actuación municipal dos plans urbanísticos provocou unha planificación fragmentada, a escala local, do territorio, cunha evidente falta de visión global e espacial integradora (Farinós Dasí et al., 2005). Se ben a escala urbana isto pode non ser un gran problema, cando se analiza a ordenación do territorio rural póñense de manifesto graves consecuencias.
A redución da ordenación territorial á planificación urbanística limitou a planificación dos terreos rurais á categorización do solo rústico nos plans xerais de ordenación municipal. A Lei 2/2016, do 10 de febreiro, do solo de Galicia regula a clasificación do solo rústico de especial protección en oito categorías, que inclúen o solo rústico de protección agropecuaria, de protección forestal e demais categorías derivadas de afeccións sectoriais, prevendo para o caso dos solos de especial protección agropecuaria e forestal un catálogo oficial no que se delimiten os terreos de alta produtividade agropecuaria ou forestal. O propósito desta categorización do solo rústico é exclusivamente urbanístico, é dicir, o seu único fin é regular os usos construtivos nos diferentes tipos de solo rústico. O plan urbanístico non regula os usos agrícolas, gandeiros ou forestais que poden desenvolverse en cada unha destas categorías de solo nin as condicións nas que poden facelo. Porén, indirectamente, esta categorización do solo rústico si fai que o plan urbanístico teña efecto na regulación dos usos agroforestais a través da aplicación da Lei 7/2012, do 28 de xuño, de montes de Galicia e da Lei 21/2013, do 9 de decembro, de avaliación ambiental.
A Lei de montes fai referencia a esta categorización urbanística do solo rústico ao establecer, dentro da definición do concepto de monte, que non terán a consideración de monte ou terreo forestal os terreos rústicos de especial protección agropecuaria. Como consecuencia, a regulación dos usos forestais si está condicionada pola categorización do solo rústico establecida na lexislación e nos plans urbanísticos. Unha consecuencia adicional desta clasificación dos terreos forestais en función da categorización urbanística é a aplicación da lei de avaliación ambiental no relativo ás repoboacións forestais con especies alóctonas e as cortas forestais para cambiar o “tipo de funcionalidade ou uso do solo”.
Esta regulación do desenvolvemento das actividades agroforestais a través da aplicación entrelazada de varias leis viuse recentemente condicionada pola modificación, a través da Lei 10/2023, do 28 de decembro, de medidas fiscais e administrativas, da Lei 2/2016do solo de Galicia, que deixa sen efecto a categorización do solo rústico dos plans urbanísticos non adaptados a esta lei. O feito de que na actualidade tan só 21 dos 313 municipios galegos (5,7%) teñan un plan urbanístico adaptado á Lei 2/2016, unido a que nestes plans a delimitación do solo rústico de protección agropecuaria e forestal é escasa, fai que na práctica non exista unha delimitación espacial dos terreos agropecuarios e forestais máis alá das zonas de concentración ou de reestruturación parcelaria e monte veciñal. Como consecuencia, na maior parte do solo rústico é de aplicación a disposición transitoria primeira da Lei 11/2021, que establece que no solo rústico que non sexa de protección agropecuaria ou forestal se manterá o uso actual ata que se aprobe o catálogo oficial.
Por outra banda, nas zonas que fosen obxecto de concentración ou de reestruturación parcelaria, o Plan de aproveitamento de cultivos ou o Plan de ordenación de leiras de especial vocación agraria determinarán a categorización directa como solo rústico de protección agropecuaria ou forestal sen necesidade de modificar o plan urbanístico.
1.2. O Catálogo de solos agropecuarios e forestais
De todo o anterior dedúcese que a regulación dos usos agroforestais se materializa na práctica mediante un intricado marco lexislativo, en moitas ocasións difícil de entender non só para o cidadán senón mesmo para os técnicos responsables da súa aplicación. Por iso, é necesario un instrumento de ordenación territorial específico para os usos agroforestais que lle dea seguridade xurídica ao desenvolvemento destas actividades.
Esta necesidade xa foi identificada no ditame da comisión especial do Parlamento de Galicia que estudou a vaga de incendios do ano 2017 e no que se incluíron 123 recomendacións, das cales 22 se refiren especificamente á necesidade de ordenación dos usos agrarios, á mellora do coñecemento da propiedade e ao fomento da mobilidade das terras produtivas. Estas recomendacións elaboráronse a partir das propostas dos diferentes expertos do ámbito académico, institucional e profesional que participaron na comisión e que identificaron como unha das principais necesidades a ordenación dos usos do territorio rural.
Ante a situación descrita nos parágrafos anteriores, a Lei 11/2021, do 14 de maio, de recuperación da terra agraria de Galicia (en diante, Lei de recuperación) introduce e regula a figura do Catálogo de solos agropecuarios e forestais como instrumento marco para a ordenación dos usos do territorio rural. No preámbulo da lei recoñécese a necesidade e urxencia de levar a cabo unha adecuada ordenación de usos nos solos agrarios, a través dunha zonificación do uso agrícola, gandeiro e forestal que evite a desestruturación dos usos agroforestais e a súa localización en terreos que non sempre son os óptimos para eses usos.
Para lles facer fronte a estes retos, proponse a figura do Catálogo de solos agropecuarios e forestais, cuxo nome ten a súa orixe no artigo 34 da Lei do solo de Galicia ao referirse a un suposto catálogo oficial para a delimitación do solo rústico de protección agropecuaria e do solo rústico de protección forestal. A pesar de que o nome de catálogo evoca, en principio, unha especie de inventario ou rexistro, na Lei de recuperación configúrase como un verdadeiro instrumento de ordenación territorial, ao definirse como “o instrumento marco para a ordenación e xestión do desenvolvemento dos usos destes solos sobre o territorio galego”. De feito, establécese como obxectivo final deste catálogo o desenvolvemento económico e social sostible do medio rural a través da localización das actividades agroforestais nos lugares óptimos para elas, contribuíndo deste xeito á súa maior eficiencia económica ao mesmo tempo que se garante a súa sustentabilidade ambiental.
A lei regula o Catálogo de solos agropecuarios e forestais de Galicia para todo o territorio galego, pero tamén ten en conta a figura do catálogo parcial cun dobre obxectivo: desenvolver con maior grao de detalle o catálogo de Galicia para un determinado ámbito territorial, ou ben anticiparse á aprobación do catálogo de Galicia nun territorio específico.
Este catálogo debe clasificar a totalidade dos terreos agroforestais en agropecuarios ou forestais, procurando unha distribución idónea dos usos agrogandeiros e forestais no territorio galego e favorecendo o desenvolvemento destes usos fronte ao abandono da terra, co obxectivo de garantir unha superficie agraria útil próxima á media nacional ou europea. Dentro dos terreos clasificados como agropecuarios o catálogo deberá identificar os solos rústicos de alta produtividade agropecuaria, do mesmo xeito que nos terreos clasificados como forestais se deberán delimitar os solos de especial produtividade forestal. Unicamente os solos identificados como de alta produtividade agropecuaria ou forestal adquirirán a categoría de solo rústico de especial protección agropecuaria ou de solo rústico de especial protección forestal respectivamente, segundo o disposto no artigo 34.3 da Lei 2/2016do solo de Galicia. Con todo, o resto de terreos agropecuarios e forestais tamén terán a consideración de terreo de uso agropecuario ou de terreo de uso forestal, respectivamente, na aplicación de calquera normativa sectorial ou ambiental, e non será aplicable, por tanto, un procedemento de cambio de uso. Isto significa que un terreo clasificado no catálogo como agropecuario ‒aínda que non sexa identificado de alta produtividade agropecuaria e por tanto non adquira a categoría urbanística de solo rústico de especial protección agropecuaria‒ será considerado como de uso agropecuario, independentemente da cobertura do solo que presente ‒que podería ser incluso unha cobertura arbórea‒, para os efectos de calquera outra normativa, especialmente no caso da avaliación ambiental de cambios de uso.
Por outra banda, o catálogo debe incluír “a regulación dos usos permitidos, prohibidos e autorizables correspondente aos terreos agropecuarios e forestais”, a semellanza da regulación de usos que inclúen os plans urbanísticos, pero co obxectivo non só de regular os usos construtivos, como nos casos dos plans urbanísticos, senón fundamentalmente de definir os usos agrícolas, gandeiros ou forestais que poden levarse a cabo tanto nos terreos agropecuarios como nos forestais, e as condicións para o seu desenvolvemento. Do mesmo xeito que sucede co plan urbanístico, estas normas e criterios para a regulación dos usos dos terreos agropecuarios e forestais deben publicarse no Diario Oficial de Galicia.
Os contidos técnicos mínimos que debe incluír o catálogo co fin de xustificar a delimitación final dos terreos agropecuarios e forestais son identificados na lei como os seguintes: a identificación e caracterización dos diferentes usos agroforestais; a identificación dos factores físicos, estruturais, socioeconómicos, ambientais e outros que poidan condicionar a aptitude da terra para cada uso agroforestal; os mapas de aptitude para cada uso agroforestal; o mapa de ordenación de usos agroforestais, elaborado a partir dos mapas de aptitude individuais, e que incluirá, como mínimo, a zonificación dos terreos agropecuarios e forestais e, dentro de cada un deles, dos solos de alta produtividade agropecuaria e forestal respectivamente.
A importancia deste catálogo como instrumento de ordenación do territorio rural e a súa prevalencia sobre outros plans de ordenación territorial derívase dos mecanismos de coordinación establecidos no artigo 32 da Lei de recuperación. Con base neles, o establecido no catálogo para o solo rústico prevalecerá sobre calquera instrumento dun plan urbanístico vixente. Por outra banda, o contido do catálogo deberá ser tido en conta por todos os instrumentos de ordenación territorial, plans urbanísticos e plans sectoriais que teñan incidencia no territorio. Tanto o modelo de ordenación territorial como as actuacións que propoñan estes plans deberán considerar a orientación agropecuaria ou forestal dos terreos e o grao de produtividade ou aptitude establecido no catálogo. En especial, cando estes instrumentos impliquen a reclasificación ou recategorización urbanística do solo, será preciso un informe previo da consellería competente no medio rural no que se analicen as consecuencias da perda dos valores produtivos e sociais dos terreos agropecuarios e forestais e se xustifique a necesidade desa transformación do solo.
2. MATERIAIS E MÉTODOS
Co fin de avaliar as implicacións de establecer unha ordenación de usos agroforestais mediante a figura do Catálogo de solos agropecuarios e forestais, comparáronse os usos actuais existentes no polígono agroforestal de Remuíño, no concello da Arnoia, cos previstos no catálogo parcial de solos incluído no proxecto do polígono. Esta avaliación levouse a cabo desde a perspectiva da eficiencia das actividades agrícolas e forestais e da incidencia na sustentabilidade ambiental do territorio.
2.1. O catálogo parcial do polígono agroforestal de Remuíño (A Arnoia)
A regulación actual dos usos agroforestais no ámbito do polígono agroforestal de Remuíño réxese pola Lei de recuperación, a Lei de montes e a Lei de avaliación ambiental, debido a que o Plan xeral de ordenación municipal da Arnoia non está adaptado á Lei 2/2016do solo de Galicia e, como consecuencia, non lle son de aplicación as categorías de solo rústico delimitadas nel. Tal e como se explicou na introdución, neste caso a Lei de recuperación establece que, nos solos que non estean clasificados como de protección agropecuaria ou forestal, os terreos destinados actualmente a uso agropecuario consideraranse agropecuarios, mentres que os terreos nos que se veñan desenvolvendo aproveitamentos de recursos forestais terán uso forestal. No caso dos terreos nos que a cobertura actual é matogueira e acacia, debe interpretarse o establecido nesta lei en relación cos terreos abandonados, que determina que as terras de antigo uso agrícola se entenderán de uso agrícola e só se considerarán como terreo forestal se se lles recoñece esta condición mediante resolución do órgano territorial competente en materia de medio rural. Como consecuencia do anterior, a ordenación vixente para os usos agroforestais neste ámbito territorial réxese polos usos actuais, que se reflicten no mapa da Figura 1 incluído na documentación do catálogo.
Mapa de usos actuais do polígono agroforestal de Remuíño
Figura 1. Mapa de usos actuais do polígono agroforestal de Remuíño.Fonte: Estudo de viabilidade (Catálogo) do polígono agroforestal de Remuíño (https://agader.xunta.gal/recuperacion-de-terras/poligonos-agroforestais/remuino)
Unha vez aprobado o catálogo parcial do polígono, será de aplicación a ordenación de usos agroforestais proposta neste instrumento, que se representa no mapa da Figura 21.
Esta ordenación describe con detalle os datos e fontes de información utilizados, así como a metodoloxía empregada para o deseño da ordenación de usos. Esta metodoloxía implica un proceso de dúas etapas: unha primeira, na que se avalía a aptitude da terra para os usos agroforestais, e unha segunda, na que se obtén o mapa óptimo de usos do solo. O método para a avaliación da aptitude da terra enmárcase no esquema da FAO (1976, 2007) combinado coa aplicación de técnicas de avaliación multicriterio nun sistema de información xeográfica (SIX). Deste xeito, unha vez identificados os factores agronómicos, socioeconómicos e estruturais determinantes da aptitude para os usos agroforestais, e seleccionados mediante unha análise de correlación, clasifícanse os valores destes factores nas cinco clases do esquema FAO e aplícaselles a puntuación proposta por Boixadera e Porta (1991): A1, altamente apta, 1 punto; A2, moderadamente apta, 0,75 puntos; A3, marxinalmente apta, 0,5 puntos; N1, actualmente non apta, 0,25 puntos; N2, permanentemente non apta, 0 puntos. A cada factor asígnaselle un peso mediante o Proceso da Xerarquía Analítica (AHP; Saaty, 1980) e calcúlase nun SIX a suma lineal ponderada destes factores co fin de obter mapas continuos de aptitude para cada uso agroforestal. Na segunda etapa, utilizando como datos de entrada os mapas de aptitude resultantes da análise anterior e a superficie total desexada para cada uso, aplícase o algoritmo heurístico de optimización espacial descrito en Santé-Riveira et al. (2008) para asignar a cada cela dun mapa ráster un uso do solo, de modo que se maximice a aptitude global para os usos asignados e a compactación das rexións de cada uso.
Mapa de actividades principais do polígono agroforestal de Remuíño
Figura 2. Mapa de actividades principais do polígono agroforestal de Remuíño.Fonte: Estudo de viabilidade (Catálogo) do polígono agroforestal de Remuíño (https://agader.xunta.gal/recuperacion-de-terras/poligonos-agroforestais/remuino)
Co fin de poder comparar os usos actuais cos que se derivan do catálogo, o mapa de usos actuais e o mapa de actividades principais do catálogo reclasificáronse nas mesmas categorías: uso agropecuario, produción forestal e sistema agroforestal con frondosas caducifolias (Táboa 1). No caso do mapa de usos actuais engadiuse, ademais, a categoría “indefinido” para englobar as coberturas do solo que non permiten definir os usos permitidos sen información adicional ou sen o informe correspondente da Administración autonómica.
Reclasificación do mapa de usos actuais e do mapa de ordenación de usos do catálogo
Categoría
Uso actual
Ordenación (catálogo)
Uso agropecuario
Cultivo, castiñeiro, horta,
kiwi, froiteira, oliveiral,
viñedo, pasteiro
Horta, horta-cultivos
leñosos, cultivos leñosos
Produción forestal
Coníferas, forestal mixto
predominio coníferas
Produción forestal
Sistema agroforestal con
frondosas caducifolias
Frondosas caducifolias,
forestal mixto predominio
frondosas
Sistema agroforestal
Indefinido
Matogueira, acacia
Tal e como se pode observar nas táboas 2 e 3, a ordenación do catálogo propón un notable incremento do uso agropecuario (264%), que pasa de 28,9 ha a 105,3 ha, e unha diminución do uso de produción forestal (-53%), de 125,27 ha a 81,68 ha, e do sistema agroforestal con frondosas caducifolias (-14%), de 28,28 ha a 24,21 ha. Debe terse en conta que o catálogo se refire a un polígono agroforestal cuxo obxectivo é recuperar a actividade produtiva en zonas que presenten un elevado grao de abandono da terra agraria. Neste caso concreto, o estudo de viabilidade do polígono conclúe que o uso tradicional en practicamente todo o ámbito é o agrícola, tal e como se constata na fotografía aérea de 1956 (Figura 3), e que posteriormente se produciu un incremento progresivo do abandono e da superficie forestal. Por este motivo, a ordenación do catálogo busca recuperar antigas zonas agrícolas abandonadas, en moitas das cales existen antigos bancais de viñedo actualmente cubertos por vexetación forestal, asignándolles un uso agropecuario.
Fotografía aérea do voo americano (1956-1957)
Figura 3. Fotografía aérea do voo americano (1956-1957).
2.2. Metodoloxía
Aplicáronse diferentes tipos de análises orientados a comparar a regulación dos usos agroforestais antes e despois da aprobación do catálogo parcial, co fin de identificar e cuantificar as consecuencias da ordenación proposta neste instrumento. A avaliación da ordenación dos usos do solo levouse a cabo comparando a súa distribución espacial previa e posterior á aprobación do catálogo. Para iso, empregáronse unha serie de indicadores cuantitativos destinados a valorar a incidencia da ordenación en catro aspectos: i) a eficiencia dos usos agroforestais, ii) a viabilidade económica das actividades agrarias, iii) o risco de incendio e iv) os valores ambientais.
2.2.1. Eficiencia dos usos agrícolas e forestais
A análise da eficiencia dos usos agroforestais levouse a cabo a través da avaliación do patrón espacial destes usos antes e despois da ordenación, para o que se seleccionaron as métricas espaciais que mellor reflicten a incidencia deste patrón na xestión dos usos agrícolas e forestais. En concreto, aplicáronse índices que permiten avaliar a forma e o grao de fragmentación e de agregación das zonas correspondentes aos diferentes usos.
O cálculo das métricas e índices espaciais realizouse co software Fragstats (McGarigal & Barbara, 1995), para o que foi preciso rasterizar os mapas vectoriais de uso actual do solo e de ordenación de usos incluídos no catálogo. O parámetro chave para evitar a perda de información no proceso de rasterización é o tamaño de cela do mapa ráster. Por iso, tomáronse como referencia os recintos de uso do solo de tamaño máis pequeno, que tiñan unha superficie próxima a 1 m2, e aqueles máis alongados, cuxo lado máis estreito roldaba os 50 cm, polo que se definiu un tamaño de cela de 50 cm, que resulta o suficientemente pequeno como para representar todos os recintos de uso significativos.
A configuración espacial das zonas de cada uso analizouse a través das seguintes métricas: superficie de cada uso (ha), número de zonas de cada uso (manchas), superficie media das manchas, densidade de manchas (número de manchas por 100 ha), índice da mancha máis grande (Largest Patch Index, LPI), lonxitude total dos bordos das manchas (suma dos perímetros das manchas de cada uso en metros) e densidade dos bordos (en m/ha). O índice da mancha máis grande (LPI) calcúlase mediante a Ecuación 1:
LPI=max(aij)A100
onde aij é a superficie en m2 da mancha j da categoría (uso) i e A é a superficie total en m2.
Partindo da base de que a forma e a fragmentación das áreas destinadas a cada uso agroforestal son as características espaciais que maior incidencia teñen na eficiencia da xestión destes usos, seleccionáronse un índice de forma, un índice de fragmentación ou división e un índice de agregación. Aplicouse o índice de forma correspondente á Ecuación 2:
0,25pijaij
onde aij é a superficie (m2) da mancha j da categoría i e pij é o perímetro (en m) da mancha j da categoría i. Este índice toma o valor 1 se a mancha é cadrada e aumenta de valor canto máis irregular é a mancha.
O índice de división utilizado toma o valor 1 cando hai unha única mancha de cada categoría e aumenta de valor cando esa categoría se divide en manchas máis pequenas. Calcúlase mediante a Ecuación 3:
A2∑i=1m∑j=1naij2
onde A é a superficie total en m2, aij é a superficie da mancha j da categoría i, m é o número de categorías e n é o número de manchas.
O índice de agregación adquire o valor 0 cando unha categoría está desagregada ao máximo e 100 cando a agregación é máxima (unha única mancha) e calcúlase mediante a Ecuación 4:
[∑i=1m(giimax→gii)Pi](100)
onde gi é o número de adxacencias entre celas da categoría i, Pi é a proporción da superficie total ocupada pola clase i e max→gii = 2n(n-1)+2m-1 cando m é menor ou igual que n, onde m é o número de categorías e n o número de manchas.
2.2.2. Viabilidade económica das actividades agrarias
A incidencia da ordenación de usos na viabilidade económica das actividades agrarias avaliouse a través da análise do número de unidades de explotación viables proporcionado pola ordenación actual e pola do catálogo. O incremento da rendibilidade dos cultivos e aproveitamentos forestais ao aumentar a superficie da parcela non é un fenómeno lineal, senón que depende de varios factores, como poden ser o grao de diminución dos custos unitarios, o mellor aproveitamento dos recursos ou o tipo de cultivo. Así e todo, de forma xeral os custos fixos (maquinaria, man de obra, infraestruturas…) diminúen a medida que aumenta a superficie en explotación, polo que a análise do número de unidades de explotación viables proporciona un indicador obxectivo, cuantitativo e directamente relacionado coa distribución espacial dos usos.
Para o caso dos usos agropecuarios, tomouse como referencia o Decreto 330/1999, do 9 de decembro, polo que se establecen as unidades mínimas de cultivo para o territorio da Comunidade Autónoma de Galicia que, a pesar de non estar vixente, proporciona uns limiares de superficie que poden considerarse como as unidades mínimas rendibles. Segundo esta norma, a unidade mínima para cultivos de secaño no municipio da Arnoia é de 0,25 ha. No caso dos usos forestais, considerouse unha unidade mínima de 5 ha, por ser a superficie establecida pola Lei de recuperación para definir os enclaves forestais.
O cálculo das unidades de explotación viables abordouse baixo dous supostos: no primeiro caso, considerando como unidades de explotación as parcelas individuais e, no segundo, analizando as zonas contiguas (con independencia da propiedade) co mesmo uso do solo.
2.2.3. Risco de incendio
Avaliouse o risco de incendio nas proximidades do núcleo de poboación existente na área de estudo mediante a análise da distancia entre o núcleo e as masas arbóreas con especies non incluídas no Anexo I da Lei de montes, que neste caso corresponden fundamentalmente a coníferas e acacias. En primeiro lugar, comprobouse o cumprimento da Lei 3/2007, do 9 de abril, de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galicia, que non permite a existencia destas especies arbóreas dentro da faixa de xestión de biomasa (50 m desde o límite do núcleo de poboación). Non obstante, como independentemente do grao de cumprimento desta norma esta situación non está permitida nin coa ordenación actual nin coa establecida no catálogo, analizouse tamén a situación na franxa entre 50 e 100 m ao redor do núcleo de poboación, onde si está permitida a plantación forestal con calquera especie.
Coa mesma finalidade de avaliar a proximidade das zonas habitadas ás áreas con cobertura forestal de coníferas ou acacias, calculouse a distancia mediadesde o núcleo urbano ata a masa arbórea destas especies máis próxima. Para iso xerouse un mapa ráster do núcleo urbano, cun tamaño de cela de 50 cm, e calculouse a media da distancia euclidiana de cada cela do núcleo urbano á área arbórea máis próxima.
2.2.4. Valor ambiental
A ordenación dos usos agroforestais condiciona o valor ambiental do territorio fundamentalmente desde dúas perspectivas: o valor ecolóxico e mais a superficie das coberturas do solo permitidas en cada zona, e a distribución e interrelacións espaciais destas coberturas entre si. A incidencia da ordenación dos usos nestes aspectos avaliouse a través de varias métricas e índices espaciais destinados á avaliación das áreas núcleo e á conectividade ecolóxica (Van Lier, 1998).
En primeiro lugar, calculouse a “área núcleo” (core area) das zonas de frondosas caducifolias, por ser esta a cobertura do solo de maior valor ecolóxico. A área núcleo defínese como a superficie da mancha dun uso que está a máis dunha determinada distancia do bordo da mancha e que, por tanto, non está exposta aos “efectos de bordo” que poden alterar as súas condicións ambientais. Calculouse a área núcleo media (CORE), que indica a superficie media das manchas de frondosas caducifolias eliminando a superficie correspondente á profundidade de bordo, que se estableceu en 20 m; e o índice de área núcleo (CAI, core area index), que proporciona a porcentaxe de área núcleo sobre a superficie total de frondosas caducifolias.
Por outra banda, avaliouse o grao de conectividade espacial entre as manchas de frondosas caducifolias, como un indicador da capacidade do territorio para permitir o movemento das especies e o fluxo de procesos ecolóxicos. Para iso empregáronse o índice de conexión (CONNECT) e o índice de cohesión (COHESION). O índice de conexión é a porcentaxe de conexións entre manchas a unha determinada distancia (20 m) en relación co número máximo de posibles conexións para un número de manchas. Este índice toma o valor cero cando non hai conexións entre as manchas dun uso e 100 cando todas están conectadas:
CONNECT=[∑j=kncijkni(ni−1)2](100)
onde cijk son as conexións entre a mancha j e k (1 se son do mesmo uso e 0 en caso contrario).
O índice de cohesión (Schumaker, 1996) cuantifica a conectividade dos hábitats proporcionando un valor proporcional á relación área-perímetro medio ponderado pola área e dividido polo índice de forma medio e ponderado pola área:
onde pij∗ é o perímetro da mancha ij en termos de número de celas, aij∗ é a superficie da mancha ij en termos de número de celas e Z é o número total de celas.
3. RESULTADOS E DISCUSIÓN
A comparación dos usos agroforestais actuais e os previstos no catálogo mediante unha serie de indicadores cuantitativos permitiu analizar e demostrar as vantaxes, desde un punto de vista socioeconómico e ambiental, de levar a cabo unha ordenación deses usos, coa súa correspondente delimitación espacial e cartográfica, baseada na aptitude do territorio para cada un deles.
3.1. Eficiencia dos usos agrícolas e forestais
A análise dos usos cuxa produtividade está máis condicionada polo seu patrón espacial, polo uso agropecuario e pola produción forestal revela unha notable diminución da súa fragmentación coa ordenación proposta (Táboas 2 e 3): o número de manchas diminúe un 69% para o uso agropecuario e un 73% para o forestal. A mellora é aínda máis impactante cando se analiza o incremento da superficie das zonas de cada uso, que no caso do uso agropecuario supera o mil por cento (a superficie media das zonas de uso agropecuario na ordenación do catálogo é un 1.061% superior á actual). Aínda que para o uso forestal o incremento da superficie media baixa ao 142%, segue sendo un aumento moi importante. Unha medida intermedia entre as dúas anteriores, a da densidade de manchas, mostra tamén unha redución practicamente igual á do número de manchas: do 67% para o uso agropecuario e do 71% para o forestal.
A repercusión da fragmentación dos usos na dificultade de xestión da terra, mesmo no incremento de custos, pódese avaliar a través da lonxitude total e da densidade de bordos destas zonas. A diminución tanto da lonxitude total como da densidade de bordos é maior no uso forestal, para o que alcanza ao redor do 85% (a lonxitude total descende un 85,3% e a densidade un 84,4%), pero tamén é moi elevada para o uso agropecuario, no que a densidade de bordos se reduce nun 76,6% e a lonxitude total nun 78%, pasando de máis de 38 km a tan só 8 km. Esta diminución dos bordos pode supoñer unha redución moi significativa nos custos de acondicionamento da terra debidos a peches, accesos a parcelas, medidas de protección contra fauna salvaxe etc.
Centrando a análise naquelas zonas cunha distribución espacial máis eficiente a través da análise do LPI, obsérvase que tamén estas melloran, é dicir, incluso as zonas máis extensas aumentan en superficie. Este incremento é espectacular no caso do uso agropecuario (o LPI aumenta un 792%), aínda que é moito máis limitado para o uso forestal (aumenta un 15%), o que pon de manifesto que na actualidade xa existen superficies forestais coas dimensións adecuadas, mentres que a situación actual do uso agropecuario é dunha extraordinaria fragmentación, sen excepcións, polo que a marxe de mellora é moi superior.
Métricas espaciais dos usos do solo coa ordenación actual
Uso
Sup
(ha)
Nº manchas
Sup. media
manchas
(ha)
Densidade
manchas
LPI
Lonxitude bordos
(m)
Densidade bordos
(m/ha)
Agropecuario
28.8603
140
0.2061
62.5064
1.1094
38276
170.8925
Forestal
125.2752
52
2.4091
23.2167
12.3782
45571
203.4651
Sistema
agroforestal-
Frondosas
28.2769
63
0.4488
28.1279
2.5753
20586
91.9112
Indefinido
28.0150
225
0.1245
100.4567
0.7424
45515
203.2128
* O número de manchas do uso agropecuario varía lixeiramente con respecto ao indicado no apartado 3.2 debido ao proceso de rasterización necesario para o cálculo das métricas espaciais.
Métricas espaciais dos usos do solo coa ordenación proposta polo Catálogo de solos agropecuarios e forestais
Uso
Sup
(ha)
Nº manchas
Sup. media
manchas
(ha)
Densidade
manchas
LPI
Lonxitude bordos
(m)
Densidade bordos
(m/ha)
Agropecuario
105.3268
44
2.3938
20.8309
9.896
8433
39.9243
Forestal
81.6843
14
5.8346
6.628
14.2577
6682.5
31.6369
Sistema
agroforestal -
Frondosas
24.2136
10
2.4214
4.7343
5.9141
3609.5
17.0884
O índice de división mostra unha importantísima diminución da fragmentación coa ordenación proposta (Táboas 4 e 5), especialmente no uso agropecuario, xa que se reduce nun 97%, e tamén no sistema agroforestal, no que diminúe un 63%. Para ambos os usos tamén se produce un incremento no índice de agregación (do 1,1% para o agropecuario e do 0,5% para o sistema agroforestal), aínda que os valores deste índice mostran unha agregación case máxima en ambas as situacións. A pesar do anterior, o índice de forma mostra que, malia que se reduza a fragmentación, a forma das manchas non é máis compacta, senón que mesmo se volve algo máis irregular.
Por outra banda, o uso forestal presenta un comportamento distinto, xa que o índice de división aumenta lixeiramente (13%), aínda que, pola contra, o índice de agregación aumenta (0,2%), iso si, na menor proporción dos tres usos. Na análise da fragmentación do uso forestal debe terse en conta que a distribución actual non recolle con precisión a fragmentación entre os dous usos forestais (produción forestal e sistema agroforestal con frondosas) debido ao elevado grao de mestura entre especies forestais. Isto obrigou a incluír categorías mixtas no mapa actual de usos, denominadas “Forestal mixto, predominio coníferas” e “Forestal mixto, predominio frondosas”. A primeira delas reclasificouse na categoría Produción forestal e a segunda no uso Sistema agroforestal, pero dentro de cada unha delas existe unha elevada fragmentación de zonas con diferentes especies.
Índices de forma, fragmentación e agregación dos usos do solo coa ordenación actual
Uso
Índice de división
Índice de agregación
Índice de forma
Agropecuario
1786.0219
98.3987
1.6843
Forestal
29.8553
99.5128
1.9198
Sistema agroforestal -
Frondosas
668.2822
99.0191
1.7001
Indefinido
3386.9829
98.0092
1.6284
Índices de forma, fragmentación e agregación dos usos do solo coa ordenación proposta no catálogo
Uso
Índice de división
Índice de agregación
Índice de forma
Agropecuario
52.7035
99.515
1.8744
Forestal
33.7463
99.7013
1.9731
Sistema agroforestal -
Frondosas
246.1403
99.5102
1.9618
3.2. Viabilidade económica das actividades agrarias
Coa ordenación actual contabilízanse un total de 1.624 parcelas individuais con uso agrícola dun total de 8.726 parcelas. Tan só tres desas máis de 1.600 parcelas de uso agrícola teñen unha superficie superior á unidade mínima (0,25 ha). Estas tres parcelas suman 1,35 ha dun total de 28,86 ha. Por tanto, só un 0,2% das parcelas e un 4,7% da superficie de uso agrícola constituiría unha unidade de explotación viable. Como o catálogo amplía a superficie destinada a uso agrícola, o número de parcelas con este uso que superaría a unidade mínima ascendería a 16 de 3.910 (0,4% das parcelas agrícolas) e supoñerían unha superficie de 9,3 ha (8,7% das 107,0 ha clasificadas como agrícolas polo catálogo). Xa que logo, duplicaríase a proporción de parcelas e de superficie que cumpriría a unidade mínima.
Se se consideran as zonas contiguas con uso agrícola (ignorando os límites das parcelas), coa ordenación actual existen 137 zonas, das cales tan só 26 (19,0%) teñen unha extensión superior á unidade mínima. Estas 26 zonas suman 22,16 ha dun total de 28,86 ha (76,8%). Por tanto, só o 19% das zonas e o 77% da superficie constituiría unha unidade de explotación viable. Coa ordenación proposta polo catálogo obteríanse 44 zonas de uso agrícola, das cales 35 (79,5%) superan a unidade mínima de cultivo e suman un total de 104,98 ha de 105,33 ha agrícolas totais (99,7% da superficie). Polo tanto, a ordenación de usos proposta permite pasar dun 76,8% a un 99,7% a proporción de superficie agrícola que cumpriría a unidade mínima de cultivo, pero ademais a proporción de zonas agrícolas que superarían este limiar incrementaríase do 19% ao 79%.
No tocante ao uso de produción forestal, hai 3.457 parcelas con uso actual de coníferas ou mixto con coníferas dun total de 8.726. Ningunha destas parcelas ten unha extensión que alcance a unidade mínima de 5 ha. Coa ordenación proposta polo catálogo, as parcelas cun uso de produción forestal serían 2.006 e tampouco ningunha superaría as 5 ha.
Se se consideran as zonas contiguas con uso de produción forestal, e tendo en conta que a rede viaria rompe a continuidade segundo o establecido na Lei de montes na definición de couto redondo, coa ordenación actual existen 52 zonas de uso forestal, das cales tan só sete (13,5%) teñen unha extensión superior á unidade mínima de 5 ha. Estas sete zonas suman 93,32 ha dun total de 125,28 ha, é dicir, o 74,49%. Coa ordenación proposta polo catálogo, pasaríase de 52 zonas contiguas de uso forestal a 15, das cales seis (40%) superarían o limiar de 5 ha e sumarían unha superficie de 71,59 ha dun total de 81,69 ha, o que supón o 87,64%. Por conseguinte, a ordenación derivada do catálogo permitiría pasar do 13% ao 40% as zonas forestais que alcanzan a unidade mínima de explotación e incrementar dun 74% a un 88% a superficie forestal dentro dunha unidade de explotación viable.
3.3. Risco de incendio
As Táboas 6 e 7 mostran como, segundo o mapa de usos actuais, existe unha pequena superficie arbórea de acacias na faixa de xestión de biomasa, non permitida pola Lei 3/2007. Con todo, a unha distancia de entre 50 e 100 m a situación empeora, cun total de 1,6 ha de especies arbóreas non adecuadas para a prevención de incendios, mentres que coa ordenación proposta polo catálogo esta superficie se reduce a 0,5 ha.
Cobertura forestal nas zonas próximas ao núcleo de poboación cos usos actuais
Distancia
Coníferas
(m2)
Acacias
(m2)
Forestal mixto
coníferas (m2)
Total
(m2)
50 m
510
510
50-100 m
3.932
10.180
1.631
15.743
Uso forestal nas zonas próximas ao núcleo de poboación coa ordenación do catálogo
Distancia
Producción forestal
(m2)
50 m
0
50-100 m
5.465
Por outra banda, coa distribución actual dos usos do solo, a distancia media da zona urbana a masas de coníferas ou acacias é de 153,59 m, mentres que coa ordenación proposta no catálogo a distancia se amplía a 247,81 m (aumenta un 94%).
Como consecuencia de todo o anterior, pode deducirse que a ordenación de usos do catálogo contribúe a reducir o risco de incendio na zona do asentamento de poboación, ao diminuír nun 66% a superficie de masas arbóreas de coníferas e acacias nas proximidades do asentamento e ao aumentar en 100 m (un 61%) a distancia media a estas masas.
3.4. Valor ambiental
Segundo os datos presentados nos apartados anteriores, mentres que a superficie actual de frondosas caducifolias é de 28,28 ha, no catálogo a superficie do sistema agroforestal con frondosas redúcese a 24,21 ha. Esta teórica diminución débese, en realidade, á reclasificación aplicada ás categorías de uso actual, xa que gran parte da superficie actual de frondosas caducifolias procede da categoría forestal mixto-frondosas, na que unha gran parte da extensión non corresponde ás frondosas. Por este motivo, na práctica o catálogo implicará un incremento da superficie de frondosas caducifolias, debido a que na zona do sistema agroforestal só estará permitida a plantación forestal con estas especies.
Máis alá deste incremento da cuberta vexetal con maior valor ecolóxico (frondosas caducifolias), a principal contribución da ordenación do catálogo ao valor ambiental é unha distribución espacial da superficie de frondosas caducifolias que protexe o seu valor ecolóxico. Na Táboa 8 pode comprobarse que a ordenación do catálogo incrementa tanto as áreas núcleo, é dicir, a superficie de bosque autóctono que non está exposta a efectos de bordo, como a conectividade das masas de bosque, o que facilita a mobilidade das especies de fauna e flora. O incremento da superficie de área núcleo maniféstase nos valores da métrica CORE, que aumenta en 0,9 ha (un incremento do 923%), e do índice CAI, que se eleva en 17 puntos. A mellora da conectividade reflíctese principalmente no índice CONNECT, que aumenta en 13 puntos, e no lixeiro incremento do índice de cohesión (0,2%), que presenta valores elevados en ambos os casos.
Área núcleo e conectividade entre as zonas de frondosas caducifolias
Índice
Cobertura actual
Ordenación catálogo
CORE
0.0971 ha
0.9938 ha
CAI
3.4137 %
20.7415 %
CONNECT
2.4578 %
15.5556 %
COHESION
99.5504
99.7925
4. CONCLUSIÓNS
Os resultados da avaliación, realizada para o estudo de caso, do patrón espacial dos usos agroforestais na situación actual e da ordenación proposta no catálogo e da súa incidencia na eficiencia e viabilidade das actividades agrarias, no risco de incendio e no valor ambiental do territorio permiten afirmar que o Catálogo de solos agropecuarios e forestais é un instrumento idóneo para protexer a capacidade produtiva da terra, garantindo ao mesmo tempo a sustentabilidade ambiental. Estes resultados para unha zona concreta avalan que a súa aplicación no ámbito rexional contribuiría a que a superficie agraria útil galega se aproximase á media nacional e europea e a darlle seguridade xurídica ao desenvolvemento das actividades agroforestais.
Os indicadores calculados demostran que a ordenación dos usos agroforestais segundo criterios de aptitude produtiva proporciona un patrón espacial dos usos menos fragmentado e complexo, que contribúe a unha xestión máis eficiente destes usos e, por tanto, a unha maior rendibilidade, ademais de facilitar o acceso á superficie mínima necesaria para a viabilidade das explotacións agrarias. A estas vantaxes, que poderían esperarse dunha ordenación baseada en criterios produtivos, hai que engadir as relativas á sustentabilidade ambiental e á adaptación ao cambio climático a través da redución do risco de incendio. A análise do patrón espacial das frondosas caducifolias pon de manifesto que o catálogo mellora a protección do valor ecolóxico destas zonas e a súa conectividade ecolóxica. Por outra banda, a localización do uso de produción forestal prevista no catálogo incrementa a protección do núcleo de poboación fronte aos incendios forestais, ao aumentar a distancia das edificacións ás masas arbóreas de coníferas.
O catálogo permite unha planificación integral do uso dos terreos agroforestais, poñéndolle remedio á práctica tradicional en Galicia de xestionar, e en ocasións planificar, de forma independente os terreos forestais e os agropecuarios. O catálogo propón unha planificación conxunta dos usos agroforestais sobre a base da análise técnica da aptitude do territorio para cada un destes usos. Esta análise ten en conta os requirimentos dos diferentes usos, a aptitude do territorio para cada un deles e a integración conxunta de todos. Deste xeito, a planificación dos usos agrícolas, gandeiros e forestais realízase de forma simultánea, o que resulta imprescindible ao tratarse de usos que compiten polas mesmas localizacións, polo que deben ordenarse de forma que se optimicen os beneficios económicos, sociais e ambientais de forma global.
Por outra banda, a regulación de usos agroforestais non só busca protexer os solos de alta produtividade, senón que tamén promove a cohesión territorial ao evitar a desestruturación da paisaxe e minimizar o risco de incendios forestais mediante unha zonificación adecuada.
O procedemento empregado para o catálogo parcial analizado neste artigo é perfectamente replicable a outras escalas para a elaboración do catálogo do conxunto de Galicia, xa sexa nunha única análise rexional ou en varios por comarcas. Non obstante, este procedemento técnico deberá completarse co necesario proceso de participación pública, por ser un requirimento legal establecido no artigo 27.1 da Lei 11/2021, pero tamén pola importancia de incorporar o coñecemento e os intereses dos axentes locais e do sector a fin de garantir a idoneidade e o éxito da ordenación proposta.
A elaboración do Catálogo de solos agropecuarios e forestais de Galicia, aínda que podería abordarse no nivel rexional, debido á diversidade das características territoriais e dos aproveitamentos agrarios ao longo da xeografía galega, idealmente debería realizarse a escala comarcal para recoller as especificidades de cada zona, aínda que avaliando e asegurando o cumprimento do obxectivo global establecido na regulación legal do catálogo de incrementar a superficie agraria útil galega ata cifras próximas á media española ou europea. Pola contra, dividir máis o ámbito de elaboración do catálogo, por exemplo, a escala municipal, implicaría volver á planificación fragmentada e á falta de visión territorial estratéxica sinalada na introdución. Seguindo os principios da planificación en fervenza (Poxadas & Font, 1998), o Catálogo de solos agropecuarios e forestais de Galicia debería aprobarse antes dos catálogos parciais, que, como establece a Lei 11/2021, se aplicarían para desenvolver con maior grao de detalle o catálogo galego.
Por todo o anterior, a aprobación e aplicación global do Catálogo de solos agropecuarios e forestais de Galicia permitiría optimizar o uso agroforestal do solo rural e daríalle seguridade xurídica ao desenvolvemento destes usos, ao recoller nunha única norma a súa regulación. Ata o momento, aprobáronse só catálogos parciais vinculados a instrumentos de recuperación da terra agraria, como os polígonos agroforestais, pero unha adecuada planificación e xestión da actividade agraria e da produción agroalimentaria esixe a elaboración e aprobación dun catálogo para o conxunto de Galicia, que proporcione unha planificación conxunta da superficie agrícola e forestal de toda a comunidade e que garanta o incremento da superficie agraria útil.
Agradecementos
Esta investigación foi financiada pola Fundación Biodiversidad do Ministerio para a Transición Ecolóxica e o Reto Demográfico a través do proxecto “Planificación de zonas multifuncionales y multiobjetivo de la infraestructura verde para su integración en la ordenación y gestión territorial”.
ReferenciasBoixadera, J., Porta, J. (1991). Información de Suelos y Evaluación Catastral. Método del Valor Índice. Ministerio de Economía y Hacienda, Centro de Gestión Catastral y Cooperación Tributaria, España.BoixaderaJ.PortaJ.Información de Suelos y Evaluación Catastral. Método del Valor ÍndiceMinisterio de Economía y Hacienda, Centro de Gestión Catastral y Cooperación TributariaEspaña1991Corbelle-Rico, E., Santé-Riveira, I., & Crecente-Maseda, R. (2018). A Decision Support System for farmland preservation: integration of past and present land use. En: Advances in Geographic Information Science (pp. 173-192). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-37896-6_8Corbelle-RicoE.Santé-RiveiraI.Crecente-MasedaR.Advances in Geographic Information ScienceA Decision Support System for farmland preservation: integration of past and present land useSpringer201817319210.1007/978-3-642-37896-6_8Decreto 19/2011, de 10 de febreiro, pola que se aproban definitivamente as directrices de ordenación do territorio. Boletín Oficial do Estado, 46, de 23 de febreiro de 2011. https://www.boe.es/eli/es-ga/d/2011/02/10/19Boletín Oficial do EstadoDecreto 19/2011, de 10 de febreiro, pola que se aproban definitivamente as directrices de ordenación do territorio2011febreiro2346https://www.boe.es/eli/es-ga/d/2011/02/10/19Decreto 177/2014, de 16 de setembro, polo que se aproba definitivamente o Plan Territorial Sectorial Agroforestal da Comunidade Autónoma deo País Vasco. Boletín Oficial do País Vasco, 198, de 17 de outubro de 2014. https://www.euskadi.eus/web01-bopv/es/bopv2/datos/2014/10/1404348a.pdfBoletín Oficial do País VascoDecreto 177/2014, de 16 de setembro, polo que se aproba definitivamente o Plan Territorial Sectorial Agroforestal da Comunidade Autónoma deo País Vasco2014outubro17198https://www.euskadi.eus/web01-bopv/es/bopv2/datos/2014/10/1404348a.pdfFAO. (1976). Esquema para la Evaluación de Tierras. FAO, Roma.FAOEsquema para la Evaluación de TierrasFAORoma1976FAO. (2007). Land Evaluation: towards a Revised Framework. FAO, Roma.FAOLand Evaluation: towards a Revised FrameworkFAORoma2007Farinós Dasí, J., Romero González, J., & Sánchez de Madariaga, I. (2005). Structural problems for the renewal of planning styles: the spanish case. European Planning Studies, 13(2), 217-235. https://doi.org/10.1080/0965431042000321794Farinós DasíJ.Romero GonzálezJ.Sánchez de MadariagaI.European Planning StudiesStructural problems for the renewal of planning styles: the spanish case200513221723510.1080/0965431042000321794Gosnell, H., Kline, J. D., Chrostek, G., & Duncan, J. (2011). Is Oregon’s land use planning program conserving forest and farm land? A review of the evidence. Land Use Policy, 28, 185-192. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2010.05.012GosnellH.KlineJ. D.ChrostekG.DuncanJ.Land Use PolicyIs Oregon’s land use planning program conserving forest and farm land? A review of the evidence20112818519210.1016/j.landusepol.2010.05.012King, R., Benton, T. G., Froggatt, A., Harwatt, H., Quiggin, D., & Wellesley, L. (2023). The Emerging Global Crisis of Land Use. How rising competition for land threatens international and environmental stability, and how the risks can be mitigated, Report. Royal Institute of International Affairs.KingR.BentonT. G.FroggattA.HarwattH.QuigginD.WellesleyL.The Emerging Global Crisis of Land Use. How rising competition for land threatens international and environmental stability, and how the risks can be mitigated, ReportRoyal Institute of International Affairs2023Kline, J. J., & Alig, R. J. (1999). Does Land Use Planning Slow the Conversion of Forest and Farm Lands? Growth and Change, 30(1), 3-22. https://doi.org/10.1111/0017-4815.00102KlineJ. J.AligR. J.Growth and ChangeDoes Land Use Planning Slow the Conversion of Forest and Farm Lands?199930132210.1111/0017-4815.00102Lambin, E. F., & Meyfroidt, P. (2014). Trends in Global Land-Use Competition. En K. C. Seto & A. Reenberg (Eds). Rethinking Global Land Use in an Urban Era (pp.11-22). MIT Press.LambinE. F.MeyfroidtP.SetoK. C.ReenbergA.Rethinking Global Land Use in an Urban EraTrends in Global Land-Use CompetitionMIT Press20141122Lei 10/1995, de 23 de novembro, de ordenación deo territorio de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 11, de 12 de xaneiro de 1996. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/1995/11/23/10Boletín Oficial do EstadoLei 10/1995, de 23 de novembro, de ordenación deo territorio de Galicia1996xaneiro1211https://www.boe.es/eli/es-ga/l/1995/11/23/10Lei 3/2007, de 9 de abril, de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 74, de 17 de abril de 2007. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2007/04/09/3/conBoletín Oficial do EstadoLei 3/2007, de 9 de abril, de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galicia2007abril1774https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2007/04/09/3/conLei 7/2012, de 28 de xuño, de montes de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 140, de 23 de xullo de 2012. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2012/06/28/7/conBoletín Oficial do EstadoLei 7/2012, de 28 de xuño, de montes de Galicia2012xullo23140https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2012/06/28/7/conLei 21/2013, de 9 de decembro, de avaliación ambiental. Boletín Oficial do Estado, 296, de 11 de decembro de 2013. https://www.boe.es/eli/es/l/2013/12/09/21/conBoletín Oficial do EstadoLei 21/2013, de 9 de decembro, de avaliación ambiental2013decembro11296https://www.boe.es/eli/es/l/2013/12/09/21/conLei 2/2016, de 10 de febreiro, do solo de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 34, de 19 de febreiro de 2016. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2016/02/10/2/conBoletín Oficial do EstadoLei 2/2016, de 10 de febreiro, do solo de Galicia2016febreiro1934https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2016/02/10/2/conLei 1/2021, de 8 de xaneiro, de ordenación do territorio de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 70, de 23 de marzo de 2021. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2021/01/08/1Boletín Oficial do EstadoLei 1/2021, de 8 de xaneiro, de ordenación do territorio de Galicia2021marzo2370https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2021/01/08/1Lei 11/2021, de 14 de maio, de recuperación da terra agraria de Galicia. Boletín Oficial do Estado, 152, de 26 de xuño de 2021. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2021/05/14/11Boletín Oficial do EstadoLei 11/2021, de 14 de maio, de recuperación da terra agraria de Galicia2021xuño26152https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2021/05/14/11Lei 10/2023, de 28 de decembro, de medidas fiscais e administrativas. Boletín Oficial do Estado, 39, de 14 de febreiro de 2024. https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2023/12/28/10Boletín Oficial do EstadoLei 10/2023, de 28 de decembro, de medidas fiscais e administrativas2024febreiro1439https://www.boe.es/eli/es-ga/l/2023/12/28/10McGarigal, K., & Barbara J. M. (1995). FRAGSTATS: Spatial Pattern Analysis Program for Quantifying Landscape Structure. Gen. Tech. Rep. PNW-GTR-351. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Research Station.McGarigalK.BarbaraJ. M.). FRAGSTATS: Spatial Pattern Analysis Program for Quantifying Landscape Structure. Gen. Tech. Rep. PNW-GTR-351U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Research Station1995Perrin, C., Clément, C., Melot, R., & Nougarédes, B. (2020). Preserving farmland on the urban fringe: a literature review on land policies in developed countries. Land, 9, 223. https://doi.org/10.3390/land9070223PerrinC.ClémentC.MelotR.NougarédesB.LandPreserving farmland on the urban fringe: a literature review on land policies in developed countries2020910.3390/land9070223223Pujadas, R., & Font, J. (1998). Ordenación y Planificación Territorial. Síntesis.PujadasR.FontJ.Ordenación y Planificación TerritorialSíntesis1998Rudel, T. K., & Meyfroidt, P. (2014). Organizing anarchy: The food security-biodiversity-climate crisis and the genesis of rural land use planning in the developing world. Land Use Policy, 36, 239-247. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2013.07.008RudelT. K.MeyfroidtP.Land Use PolicyOrganizing anarchy: The food security-biodiversity-climate crisis and the genesis of rural land use planning in the developing world20143623924710.1016/j.landusepol.2013.07.008Saaty, T. L. (1980). The Analytic Hierarchy Process. McGraw-Hill.SaatyT. L.The Analytic Hierarchy ProcessMcGraw-Hill1980Santé-Riveira, I., Crecente-Maseda, R., & Miranda-Barrós, D. (2008). GIS-based planning support system for rural land-use allocation. Computers and Electronics in Agriculture, 63(2), 257-273. https://doi.org/10.1016/j.compag.2008.03.007Santé-RiveiraI.Crecente-MasedaR.Miranda-BarrósD.Computers and Electronics in AgricultureGIS-based planning support system for rural land-use allocation200863225727310.1016/j.compag.2008.03.007Schumaker, N. H. (1996). Using landscape indices to predict habitat connectivity. Ecology, 77, 1210-25. https://doi.org/10.2307/2265590SchumakerN. H.EcologyUsing landscape indices to predict habitat connectivity1996771210122510.2307/2265590Van Lier, H. N. (1998). The role of land use planning in sustainable rural systems. Landscape and Urban Planning, 41, 83-91. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(97)00061-3Van LierH. N.Landscape and Urban PlanningThe role of land use planning in sustainable rural systems199841839110.1016/S0169-2046(97)00061-3Wilkins, J., Riall, B. W., Nelson, A. C., Counts, P., Sussman, B. (2006). Does rural land-use planning and zoning enhance local economic development? The IEDC Economic Development Journal, 5(3), 24-33. https://www.iedconline.org/pages/edj-fall-2006/WilkinsJ.RiallB. W.NelsonA. C.CountsP.SussmanB.The IEDC Economic Development JournalDoes rural land-use planning and zoning enhance local economic development?2006532433https://www.iedconline.org/pages/edj-fall-2006/
O documento deste catálogo está dispoñible en https://descargas.xunta.es/c494f676-6806-4d82-a6fd-8faae736114c1716362534112