3.1. CASTROS

- Castro de Armuño1: Xacemento fortificado de planta oval, definido por unha única liña de defensa que abrangue unha extensión de aproximadamente 1 hectárea, situándose nun outeiro achegado a zonas con potencial agrícola. No referido ao seu estado de conservación, semella estar mellor preservada na súa zona W, onde o seu parapeto acada os 2-3 m de altura. No resto do recinto, as súas dimensións non superan o metro, chegando a ser case imperceptible en determinadas partes da zona S. Ao N, semella existir unha zona de extracción de pedra que altera a súa liña defensiva.

No seu interior, apreciamos unha estrutura de planta rectangular de 80 m de longo e 45 de ancho que semella ser posterior á construción do castro, sen que poidamos afinar máis datos respecto á súa cronoloxía ou funcionalidade. Na súa contorna, documentáronse varios restos de material latericio.

- Covas de Mouros: Se ben este xacemento aparece como ben inventariado, a súa localización actual era descoñecida, considerando que xa estaba totalmente desmantelado (NAVEIRO E CANO 1986). Non obstante, nesta actuación foi posible confirmar a presenza dun xacemento fortificado na contorna das localizacións propostas, que atendendo aos datos dispoñibles, semella tratarse do desaparecido xacemento de “Covas de Mouros”.

Este asentamento amosa un pequeno recinto de planta oval cunha extensión lixeiramente inferior a 1 hectárea, situado a escasos 200 m da explotación mineira de Monte Lourido. O xacemento semella estar moi alterado, mais na zona S documentouse un pequeno parapeto de 1 m de altura, cuxas dimensións aumentan na zona W do recinto ao aproveitarse da morfoloxía do terreo e ás distintas remocións de terras realizadas na zona. Ao NW e ao N, este parapeto atópase moi alterado, chegando a desaparecer en determinados puntos.

- Castro da Lavandeira: Castro de considerables dimensións, situado na parte baixa dunha ladeira e moi ben situado respecto a terras de gran potencial agrícola. A súa planta defínese a través de dúas liñas de defensa. A primeira, que delimita a croa, consta dunha altura media de 2 metros, estando lixeiramente rebaixada na súa zona S-SE por mor dos traballos agrícolas.

A segunda liña é apreciable nas zonas N, E e SE do xacemento, cunha altura de 2-3 m nos seus treitos mellor conservados. Esta desaparece abruptamente na zona N debido a varias construcións domésticas, así como na zona S, onde semella estar arrasada para axeitar o terreo para leiras e zonas de pasto. Estes indicios, así como a existencia de varios terrapléns moi rebaixados que estarían ben orientados en relación co hipotético trazado desta segunda liña, semellan insinuar que este segundo tramo de defensa conformaría unha segunda delimitación concéntrica do xacemento. Tal e como podemos apreciar nalgúns cortes da súa cara exterior, este semella estar construído con terra, cun recheo de cascallo e pedra miúda.

Como dixemos, e tendo en conta a extensión media dos castros da zona (véxase PARCERO OUBIÑA E NIÓN-ÁLVAREZ 2021), presenta unhas dimensións considerables, acadando case as 3 hectáreas. Ademais, resulta significativa a súa proximidade co Castro de Ameás, situado a uns 600 m en dirección NE.

Figura 3Castro de Armuño (esquerda), Covas de Mouros (centro) e Castro da Lavandeira (dereita). SVF na parte superior, SLRM na inferior, agás Lavandeira (Voo Americano Serie B do ano 1956 na parte inferior). 

- Castro do Encoro: Xacemento fortificado definido por dúas liñas defensivas concéntricas, cunha extensión lixeiramente superior á hectárea. O seu emprazamento orixinal sería un pequeno outeiro adxacente ao río Mero, que que dende mediados dos anos 70 está anegado pola construción do Encoro de Cecebre.

O seu recinto consta de dúas liñas concéntricas de defensa, que constan aparentemente dunha maior altura na parte E. Na zona SE, semella existir unha lixeira redución de ambas liñas defensivas no mesmo punto, que poderían corresponderse co acceso orixinal do asentamento. Así mesmo, destacamos tamén a existencia dunha gran gabia lonxitudinal (de orixe descoñecido, aínda que probablemente relacionado con actividades contemporáneas, pode que en relación coa construción do mesmo encoro) que atravesa a totalidade do xacemento en dirección N-S, alterando por completo a súa parte W.

Dada a súa complicada situación xeográfica e á prohibición expresa respecto á navegación dentro de Cecebre, este xacemento foi unicamente documentado a través dunha revisión planimétrica. Non obstante, e malia non ter sido posible a súa prospección superficial, o seu valor arqueolóxico está fóra de toda dúbida.

- Os Castros (Cerceda): Xacemento de planta oval e pequenas dimensións situado nun esporón sobre o Rego da Abeleira, cuxa extensión total non supera a media hectárea. O seu recinto atópase delimitado por unha única liña defensiva, cun parapeto que oscila entre 1 e 3 metros de altura. Na zona SE, esta liña perde bastante altura por mor dos traballos de explotación forestal, chegando case a desaparecer. Tanto no interior coma na parte exterior aparece unha gran cantidade de pedra de construción. Existe a posibilidade de que na parte N exista un antecastro de pequenas dimensións, mais foi imposible definilo en campo.

- Os Castros (A Laracha): Castro moi alterado por mor da acción humana, tanto polos traballos agrícolas e de división parcelaria como polas edificacións domésticas asentadas sobre o seu recinto. A súa configuración orixinal apenas se conserva na súa metade N, onde podemos apreciar un treito do seu parapeto, que acada os 2-3 m de altura. Na súa contorna, aparece unha gran cantidade de pedras en superficie, moitas traballadas e reempregadas para a construción de valados de división de fincas. Resulta interesante que unicamente nesta banda N se conserve o microtopónimo “Os Castros”, algo que non sucede na banda S.

Na actualidade, esta zona S resulta totalmente indefinible. Malia que foron documentados algúns desniveis do terreo, que semellan continuar o hipotético trazado orixinal do xacemento, as construcións e a estrada asentadas sobre o seu emprazamento impiden que definamos as súas características.

Finalmente, non podemos deixar de sinalar a súa proximidade tanto ao Castro de Condesuso (a 600 m NW) como ao Castro de Santa Baia (a 600 m E), así como ao campamento romano recentemente documentado que circunda este último castro (COSTA-GARCÍA et al, 2019), amosando unha intensa ocupación da zona que ofrece interesantes perspectivas de investigación.

Figura 4Castro do Encoro (esquerda), Os Castros (A Laracha) (centro) e Os Castros (Cerceda) (dereita). SVF na parte superior, SLRM na inferior, agás Encoro (PNOA 2010 na parte superior, hillshade na inferior). 

- Castelo Grande: Xacemento costeiro situado nun cabo apuntado que, por mor da acción mariña, rematou por se dividir en dúas partes, unha “terrestre” e outra nun illote unicamente accesible con marea baixa e condicións meteorolóxicas propicias. Este illote, atendendo aos perfís dos cantís, semella ter moi pouca potencia estratigráfica.

No sector “terrestre”, documentouse un sistema defensivo consistinte nun parapeto duns 6-7 m de altura situado na parte máis estreita do istmo, continuado por un foxo de 9 m de anchura. O parapeto semella estar cortado no perfil do cantil na súa parte S por mor da acción mariña, sendo bastante probable que as súas dimensións orixinais fosen maiores cas que actualmente se perciben. En todo caso, trátase dun sistema defensivo moi habitual nos castros costeiros, sendo apreciable en bastantes xacementos da zona.

No sector do illote, documentouse unha estrutura indeterminada duns 6 m de diámetro e 2 m de altura. A súa planta ten forma “de C”, orientada ao SW. Nas partes N, S e E desta estrutura pódese apreciar un claro nivel de derrubo, con algúns materiais pétreos que xeoloxicamente non pertencen a esta zona2. Non obstante, non se puideron apreciar os paramentos de ningunha das caras do seu muro, mais si foron recuperados bastantes restos de material latericio, tanto na súa contorna como dentro dos muros. A priori, e se ben non se puideron confirmar as súas características construtivas, todo indica que se trata dunha construción de planta circular, que podería verse complementada con outra de semellantes características na súa banda E, se atendemos á fotografía aérea do ano 1997 (véxase Figura 5). Os materiais recuperados non se adscriben cronoloxicamente coas ocupacións orixinais do castro, senón que se trata de material latericio de época moderna. Tendo en conta que o xacemento ofrece unhas condicións xeográficas excelentes para a defensa naval e que está aliñado xunto con varias fortificacións defensivas de época moderna, situadas ao longo do Golfo Ártabro, non podemos descartar que formase parte dalgún sistema de defensa complementario vinculado con este tipo de construcións.

Figura 5Castelo Grande: Ortofoto SigPac 1997 (esquerda), SVF (dereita), fotografía da estrutura en forma de C e sistema defensivo. 

- Callobre: Fortificación de pequenas dimensións, situada nun outeiro con gran control visual sobre o val do río Fontao. Trátase dun recinto de planta oval definido por unha única liña de defensa, que semella estar bastante alterada en todo o xacemento: na zona NW, o seu parapeto atópase alterado pola construción dun rego asociado cunha plantación forestal; na parte S semella estar bastante alterado pola construción dun camiño: e na parte NE os traballos forestais fixeron que as súas defensas sexan case imperceptibles en determinados puntos. O sector SE é o mellor conservado, no que o parapeto pode acadar os 2 m de altura. As súas dimensións son bastante reducidas, sen que supere as 0,4 hectáreas de extensión.

A 300 m SE do seu emprazamento foi documentada a explotación mineira de Callobre, cuxas características comentaremos no seu respectivo apartado.

- Castro de Cangas: Castro situado nun pequeno outeiro moi achegado a zonas potencialmente produtivas a nivel agrícola, cuxa extensión é lixeiramente inferior a 1 hectárea. O seu recinto está delimitado por unha única liña de defensa, que pode acadar os 4-5 m na súa zona E-NE, sen que supere os 1-2 m no resto do xacemento. Na zona S, esta estrutura defensiva desaparece, pois está cortada por unha estrada que altera a súa configuración orixinal.

3.2. FORTIFICACIÓNS DE ORIXE MEDIEVAL

- A Torre de Lamansián: trátase dun xacemento de pequenas dimensións (0,1-0,2 hectáreas), situada no cumio dun outeiro con gran visibilidade. O seu sistema defensivo consiste nun foxo que rodea todo o recinto central (na actualidade, practicamente colmado) e un parapeto de 1-1,5 m de altura. O seu estado de conservación actual é bastante deficiente debido á unha recente repoboación forestal que lle ocasionou graves alteracións. Estas alteracións provocaron que fose identificada unha cantidade significativa de pedras careadas e ben traballadas, que evidencian a existencia dun paramento pétreo.

Atendendo á tipoloxía do sistema defensivo, ás súas limitadas dimensións e ás súas características internas, todo indica que estamos ante unha torre medieval, tal e como amosa o topónimo “A Torre”, recollido en varias parcelas da súa contorna.

Figura 6Xacementos de A Cubela (esquerda) e A Torre de Lamansián (dereita): SVF, SLRM e fotografía da cara S do parapeto da torre. 

- A Regueira: Estamos ante un asentamento cun complexo sistema defensivo, que pode chegar ata as tres liñas de defensa nalgúns puntos. O recinto sitúase nun pequeno outeiro, ben situado respecto a espazos cultivables e rutas de comunicación natural. Na súa croa, podemos apreciar un gran número de batolitos graníticos, entre os que podemos documentar unha pía, de posible orixe antrópica, fragmentada na súa parte superior. A súa extensión total é de 1,2 hectáreas.

O seu sistema defensivo consta de varias liñas, que semellan estar mellor conservadas nas zonas N e E. A primeira liña defensiva, que rodea a totalidade do xacemento, pode chegar aos 2-3 m nesta zona E, sendo continuada ao SE por outro treito que non aproveita as defensas naturais da pendente do outeiro, e que non supera os 0,5 m de altura. Esta primeira liña está continuada por outras dúas que unicamente protexen o recinto nas zonas E, N e NE, cuxa altura apenas supera os 1-2 m.

Se ben incluímos este xacemento no apartado das fortificacións de orixe medieval, non é descartable unha orixe castrexa, ou mesmo unha ampla secuencia ocupacional que abranga varias fases. En todo caso, ao tratarse dun xacemento cuxa estruturación interna transcende o habitual, tanto para fortificacións da Idade do Ferro como para as medievais, debemos ter en conta novas interpretacións que axuden a afinar estas primeiras aproximacións ao xacemento.

Figura 7A Regueira. SVF e SLRM, fotografía xeral do xacemento, afloramento da parte central e posible pía. 

- O Covo: O xacemento de O Covo tamén amosa unha gran complexidade interna, contando con varias estruturas que semellan encadrarse en distintos momentos históricos. Nesta liña, consideramos pertinente traelo a colación neste apartado pois, tal e como veremos, parece contar con dúas fases construtivas diferenciadas.

O xacemento de O Covo situaríase a media ladeira, dentro dunha zona con gran control visual do amplo val creado polo Rego da Anduriña. Como dixemos, este xacemento consta dun complexo conxunto de estruturas que semellan formar parte de distintos períodos históricos. O máis antigo presenta varias características que encaixan coa configuración habitual dun castro: defínese por unha croa central que consta dun parapeto de 7-8 m de altura na súa zona N, sendo esta reducida no S (2-3 m). Nesta zona N tamén se conserva un foxo, de 6-7 m de fondura, que semella estar colmado no resto do recinto. Na zona S, conta cun espazo que poderiamos definir como antecastro, cuxas defensas chegan a acadar os 6 m na súa zona E, pero que non superan os 2 m no resto do recinto. Así mesmo, poderíamos atopar unha terceira liña de defensa nesta zona S, sen que se poida aseverar con certeza a súa existencia. A súa extensión total é de 1,7 hectáreas.

Na croa do xacemento, documentamos outro conxunto de estruturas que debemos datar con posterioridade a este xacemento, pois reconstrúe e reinterpreta boa parte dos seus espazos. Trátase dunha fortificación de limitada extensión (0,2-0,3 hectáreas) que consta dun sistema defensivo de 6-7 m de altura. Esta construción, que semella estar construída en pedra atendendo á boa cantidade da mesma na súa contorna (algunhas delas ben traballadas, constatando a existencia de dous perpiaños), modifica a configuración do asentamento anterior, reconstruíndo ou derruíndo parte do anterior xacemento en función das novas necesidades. Un exemplo representativo deste proceso é un pequeno recinto que semella delimitar esta fortificación, desmontando ou aproveitando distintos treitos do seu vello trazado para configurar este novo espazo. As súas dimensións e morfoloxía son coherentes co habitual nas fortificacións de época baixomedieval.

Finalmente, podemos destacar a existencia dun posible camiño de acceso ao recinto medieval na súa parte E. Esta ruta de tránsito, que semella cortar un treito do parapeto da croa do castro, aproveitaría a orografía natural do terreo para a súa configuración. Esta hipótese, non obstante, requiriría dunha revisión máis exhaustiva da que pode ser proporcionada por este tipo de traballos.

Figura 8O Covo: SVF, SLRM, interpretación planimétrica, interpretación planimétrica, recinto do castro (dende o S) e posible fortificación medieval (dende o S). 

3.3. OUTROS XACEMENTOS

Se ben os obxectivos prioritarios de ambas intervencións era a documentación de xacementos fortificados de calquera clase ou condición, o certo é que estes traballos, coma sempre, adoitan amosar sorpresas. Neste apartado, analizaremos algúns destes xacementos que transcenderon os obxectivos iniciais do proxecto.

- Explotación mineira de Callobre: Malia que ningún dos proxectos recollidos tiñan como obxectivo a documentación de xacementos destas características, a súa identificación foi consecuencia da súa proximidade respecto ao xacemento fortificado de Callobre, cuestión que propiciou a súa prospección e delimitación, confirmando as hipóteses iniciais.

Estamos ante unha explotación mineira cuxas características tipolóxicas semellan encadrala en época romana. Esta conclusión semella atopar máis sustento na súa proximidade respecto a outras explotacións mineiras (NIÓN-ÁLVAREZ 2019), así como á composición xeolóxica do solo da zona (CRABIFFOSE et al 1989), coherente co que foi documentado en campo. Estamos ante unha mina dunhas 6-7 hectáreas de extensión, cuxas características ofrecen claras similitudes coa achegada explotación do Monte Lourido (Carral) (NAVEIRO LÓPEZ, 1994: 58-59). Probablemente, a súa explotación comezase cunha corta inicial realizada sobre un xacemento aurífero secundario3, posiblemente unha gabia-canle (MATÍAS RODRÍGUEZ 2004: 174), que aumentaría progresivamente de extensión na medida que a produtividade aurífera do mineral extraído o permitise converténdose nunha “corta de arroiada” (MATÍAS RODRÍGUEZ 2004: 175), unha circunstancia semellante á que podemos constatar noutros xacementos mineiros galaicos, como é o caso da mina de A Lagoa en Arbo (CURRÁS E LÓPEZ 2012: 192). En ambos casos, o avance da explotación fai que se realicen canles de evacuación en múltiples puntos, tal e como podemos apreciar nas zonas SW e SW do seu emprazamento.

Na súa zona W, podemos destacar outra posible zona de explotación, tal e como inferimos dun corte antrópico realizado nunha das ladeiras do monte, que evidencia a existencia de grandes depósitos de cuarzo aurífero en secundario. Non obstante, a zona atópase moi alterada polo seu uso actual como terras de cultivo, polo que non podemos chegar a conclusións definitivas. En todo caso, estamos ante unha das explotacións mineiras de maiores dimensións da provincia da Coruña, sendo unicamente superada pola mencionada explotación do Monte Lourido (Carral).

Figura 9SVF e interpretación da explotación mineira de Callobre, fotografía da corta central, fortificación de Callobre (SVF). 

- Xacemento de Paibelo: trátase dunha estrutura de planta pentagonal, lixeiramente irregular, definida por un muro de cachotería de 1-2 m de alto, cuxos paramentos aínda resultan visibles en determinados treitos das zonas N e E. Nas zonas E e S, este muro semella estar continuado por unha especie de “foxo” de escasos 30 cm de fondura e 1,5 m de anchura (dadas as súas características, ben podería tratarse dun simple rego). No seu interior, na parte S, documentáronse varias pedras de gran tamaño dispostas en círculo, das que carecemos de datos para aseverar a súa antigüidade ou valor arqueolóxico.

Nesta liña, e tendo claro o seu valor antrópico, debemos ter en conta que a súa configuración xa era apreciable nas ortofotos do Voo Americano Serie A e B, polo que podemos presuporlle certa antigüidade. Non obstante, dado o insólito das súas características resulta imposible realizar unha aproximación cronotipolóxica ou funcional.

Figura 10Castro de Cangas (esquerda) e xacemento de Paibelo (dereita). SVF na parte superior, SLRM na inferior. 

- A Cubela: A 300 m en dirección W da Torre de Lamansián, documentamos unha estrutura de carácter indeterminado, que non semella tratarse de ningún tipo de fortificación, mais si é posible verificar a súa orixe antrópica. Esta edificación consta dunha planta irregular, cunhas dimensións de 35 m de longo por 18 de ancho. Trátase dun xacemento de características particularmente anómalas, cuxa funcionalidade orixinal non podemos máis que conxecturar.

Entre distintas opcións, unha posibilidade é que se tratase dun neveiro, máis o seu emprazamento xeográfico e a escasa altitude do seu emprazamento (135 m) dificultan esta interpretación. Outra opción podería indicar a súa adscrición como posible foxo de lobo, pero as súas dimensións semellan particularmente grandes para este tipo de construcións. Se atendemos a outro tipo de edificacións tradicionais, non obstante, quizais poida tratarse dunha alvariza (construción realizada para asentar e protexer colmeas do ataque dos animais). Tanto a súa morfoloxía e dimensións como o seu emprazamento (localización afastada de núcleos de poboación, situación nun terreo lixeiramente inclinado e con moita incidencia da luz do sol, etc.) son coherentes co habitual neste tipo de edificacións. Se ben na zona non se coñece a existencia de ningunha construción equiparable, si son relativamente habituais na achegada Comarca de Bergantiños. Tampouco é descartable que se trate dalgún tipo de edificación relacionada coa torre medieval identificada a poucos metros en dirección E. Dunha forma ou outra, dada a súa configuración anómala, non é posible suxerir máis que hipóteses de interpretación para a súa funcionalidade, sendo preciso o apoio doutras técnicas de investigación que permitan afondar nas súas características.