Ao tratarse do primeiro estudo sobre actitudes lingüísticas implícitas en Galicia, buscamos contrastar os dous extremos do contínuum fónico galego-español (Regueira & Fernández Rei, 2020: 356), é dicir, por unha parte a variedade de galego que se denomina na bibliografía especializada “galego popular” (Dubert 2002; Regueira 2019) ou “tradicional” (Regueira 2019, Aguete 2020) e, pola outra, a variedade de español de Galicia máis afastada daquela e máis similar á variedade estándar destoutra lingua, variedade cada vez máis estendida, sobre todo entre a mocidade urbana (Regueira & Fernández 2020). A primeira, polo tanto, representa o galego con acento galego e a segunda o español de Galicia con escaso acento galego.

Con respecto ao español de Galicia, queremos aclarar que coincidimos con Regueira & Fernández Rei (2020: 339) en considerar esta variedade como “Spanish spoken by people for whom Spanish is the L1 and who speak this language regularly” e non “Spanish spoken by Galician speakers”. Segundo varios estudios, estas variedades asócianse con diferente nivel de prestixio social, de forma que se lle outorga maior prestixio á máis próxima ao español estándar, aínda que ao mesmo tempo se recoñece un prestixio encuberto ás variedades con “acento galego”. En palabras de Regueira (2019: 131):

Sen dúbida esta converxencia co español de cinco vogais (o estándar castelán do español) mostra que esa é a variedade que goza do prestixio máis alto (González 2003, Recalde 2012, Vázquez & Recalde 2017). Mais ao mesmo tempo o “español de Galicia”, con “acento galego”, segue a manter un “prestixio encuberto”, que se asocia a valores indexicais de pertenza e de “galeguidade” (Recalde 2012, Vázquez & Recalde 2017)

Dado que unha das características máis identificables polos falantes para considerar o acento como galego é a distinción entre as vogais medias (Regueira & Fernández 2020: 354), este é un dos trazos que buscamos incluír nos estímulos empregados na investigación. En canto ao consonantismo, tamén procuramos a ocorrencia de consoantes nasais velares e da fricativa sibilante postalveolar, trazos diferenciais do galego, sobre todo con respecto ao español (Regueira, 2019: 126). Por outra parte, evitamos os fonemas susceptibles de ser pronunciados con gheada ou seseo, dous fenómenos moi marcados na fonética galega e normalmente estigmatizados (Suárez Quintans, 2017: 199-200), ademais de calquera variante non aceptada nas respectivas variedades estándar. Tendo todo isto en conta, utilizamos como estímulos auditivos sete enunciados neutros, previamente testados, en cada unha das opcións lingüísticas seleccionadas (14 en total), como por exemplo: Ten o móbil no peto / Tiene el móvil en el bolsillo. Leva posto un xersei / Lleva puesto un jersey.

Para a gravación destes enunciados, escollemos dúas mulleres de idade semellante (23 e 22 anos), estudantes universitarias, cada unha delas co perfil sociolingüístico correspondente ás dúas variedades lingüísticas obxecto de estudo. Así, a representante do galego tradicional é galegofalante inicial e habitual e reside nun municipio rural onde predomina o galego. Toda a súa familia é galegofalante. Por outra parte, a representante do español de Galicia pertence a unha familia monolingüe en castelán, reside nunha cidade de tamaño intermedio e afirma saber falar galego, pero utilízao unicamente de forma puntual, por exemplo nas clases desta lingua.

Posto que é na poboación máis nova onde se ten detectado a principal inconsistencia entre actitudes e uso lingüístico, centramos o noso estudo nunha franxa de idade entre os 18 e os 27 anos. Ademais, controlamos que a mostra fose representativa das dúas linguas implicadas (Táboa 1), e procuramos informantes non só urbanos, senón tamén das vilas e o rural, dada a importancia do tipo de hábitat na distribución lingüística en Galicia (RAG 2008, IGE 2018). A mostra final está formada por 168 participantes (121 mulleres e 47 homes)³: estudantes universitarios de diferentes graos no Campus de Ourense (Universidade de Vigo), cunha media de idade de 20,08 anos.

Táboa 1

	Versión en español	Versión en galego
	Lingua inicial (L1)
Español	43,7 %	45,7 %
Galego	41,4 %	43,2 %
Ambas	14,9 %	11,1 %
	Lingua habitual
Só ou máis español	56,3 %	59,2 %
Só ou máis galego	41,4 %	40,8 %

As dúas persoas entrevistadas con nesgo positivo cara ao galego presentan un perfil lingüístico bastante diferente, canto á presenza desta lingua no seu contorno e ao seu propio uso. No caso de H1G predomina o galego e no de M2G o castelán. A pesar de que a información proporcionada nas entrevistas permite corroborar en xeral os datos recollidos mediante o cuestionario pos-TAI, os seus relatos contribúen a profundar neles e a matizalos.

En primeiro lugar, ambos vinculan de forma intensa o galego co seu núcleo familiar. Para H1G o principal referente desta lingua é seu pai e o “colexio da aldea”, ao que asistiu na infancia, dos que fala con expresións moi positivas. De feito, aclara que para el a lingua familiar é o galego, incluso coa parte da familia castelanfalante (nai e avós maternos): “gustábame máis o galego, ao empregalo máis co meu pai sempre me habituei ao galego, entón, falaba con eles en galego”. Ademais, asocia o galego co valor da utilidade, en contra dun dos prexuízos máis estendidos sobre esta lingua (RAG 2003, Formoso 2013, Rodríguez 2022): “considero que vai ser útil [o galego] que me sigue sendo útil para desenvolver a miña vida en plenitude”.

Con respecto a M2G, a pesar de declararse castelanfalante inicial no cuestionario, xa na súa autopresentación sitúa as dúas linguas ao mesmo nivel (“das miñas linguas... máis ou menos cincuenta a cincuenta está o castelán e o galego”), aínda que enseguida matiza que desde pequena falaba máis o castelán. Non sabe explicar como aprendeu a falar en galego, aínda que se deduce que foi no núcleo familiar, onde esta lingua está moi presente. De feito, aínda que no cuestionario sinalara a nai como castelanfalante e o pai galegofalante, na entrevista explica que, no ámbito do fogar, todos os membros da familia, incluída ela, empregan as dúas linguas indistintamente: “depende, ao mellor estamos falando nunha situación en castelán, e igual nos vén... o aire e empezamos a discutir en... en galego. E despois volvemos ao castelán... e volvemos ao galego (...) como algo natural”. No seu caso, en contraste co informante anterior, a presenza do galego redúcese a este ámbito, pois no resto predomina o castelán, como destaca con respecto ao educativo (“pa que che falaran en galego nas clases [no instituto]... era un pouco un milagro”), aínda que en primaria si recorda, positivamente, un titor galegofalante.

Sinala un punto de inflexión, canto ao seu uso do galego, en cuarto da ESO, para comezar a “valoralo un pouco máis, e comezar a... falar un pouco máis”, pola influencia dun amigo e compañeiro de clase galegofalante, aínda que aclara: “si que me costaba un pouco máis, porque non estaba tan acostumada”. Nesta época, ademais de facer converxencia con este rapaz, empeza tamén a usar o galego cos seus avós, galegofalantes “do pobo”, aínda que con eles de pequena falaba castelán, porque “como non estaba acostumada a falar tanto... me daba un pouco de... de corte... (...) como que me sonaba así rara a min misma. E agora falo... Se me dá por falarlles en galego, empezo xa a falar en galego e non hai problema”.

Ademais destes usos puntuais do galego nas súas relacións persoais, sempre condicionados á interacción con persoas galegofalantes, si que se decanta por esta lingua nos contextos formais ou escritos (administración e ámbito académico) e nas redes sociais, o que coincide cos usos sinalados no cuestionario: “Os traballos e todo. Os apuntes... todo... Se me veñen en castelán... Pásoos ao galego”; “collín a... costume de... de en galego. Se publicaba [en redes sociais] calquera cousa... que fora en, en galego. E aínda sigo mantendo”. Ante a pregunta da entrevistadora, intenta xustificar esta distribución lingüística así: “Eu creo que na escrita o galego porque, igual... eso, que me soa mellor ou... no castelán na fala... principalmente porque... todo o que me rodea... vénme en... castelán, entón é máis complicado”.

Nin sequera emprega o galego cunha compañeira de clase, da que sabe que fala galego na casa e que cambiou ao castelán ao chegar á universidade. Aínda que falaron do asunto, mantéñense ambas as dúas no castelán, porque “non a vexo... cómoda aiquí [en Ourense]... falando en... en galego”. Non é crítica con esta situación, que percibe como normal: “Eu estou a gusto porque... se... quero... por min mesma cambiar de lingua, cambio sen problema”.

No que se refire a H1G, aínda que a súa vida se desenvolveu principalmente en galego, tamén se amosa moi sensible ao contexto lingüístico, como podemos comprobar no seu traslado á universidade e polo tanto á cidade: “ao principio eu entrei na universidá falando castelán, logo co tempo mirei que ao final había xente que seguía falando galego (...) viñeron aquí e dixeron, bueno, aínda que a profesora fale castelán, eu falo galego e dixen, ostras, pois mira, se este é así eu vou selo igual”. Nesta liña, recoñece practicar a converxencia cara ao castelán, cando sente que ten que coidar máis o que di, por exemplo coa parella, e cos descoñecidos, aínda que matiza manterse no galego coa xente “que sabe falar galego, pero non quere”.

(1)

H1G: eu falar pa diante prefiro falar en galego que falar en castelán e pois con ela [a parella] ao mellor, como cuido un pouco máis as miñas palabras pois ao mellor utilizo o castelán.

Observamos nestes extractos escasa conciencia sociolingüística, de xeito que no discurso explícito os entrevistados non son quen de explicar o seu propio comportamento lingüístico. Ademais, á hora de xustificalo, céntranse de forma exclusiva nas motivacións individuais, no nivel micro, sen contemplar factores de tipo social. En consecuencia, predomina neles o ‘discurso da liberdade individual’ (Iglesias 2002), que cren que existe á hora de usar unha lingua ou outra (“M2G: cada un é libre de falar o que queira”), e recoñecen non estar ao tanto da política lingüística institucional, desde arriba, das medidas de potenciación do galego, sobre as que amosan desinterese e ás que restan importancia.

(3)

H1G: tampouco sei que medidas se están a traballar, se están a implementar en favor ou en contra do galego; eu só sei abaixo, só noto abaixo ao final, o día a día.

Tamén coinciden en manifestar unha visión optimista de cara ao futuro, baseada na superación dos prexuízos e no rexurdir do galego entre a xente nova, caendo neste punto nunha incoherencia con respecto ao perfil estereotipado de galegofalante que presentan, fortemente asociado ao rural e á xente maior:

(5)

H1G: ao mellor aquí no centro da cidade non tanta xente fale galego porque non, non... vas... saes de festa, vas tomar algo e escoitas máis castelán, pero si que a xente máis maior daquí de Ourense fala galego.

Os informantes H3C e M4C, con nesgo positivo cara ao castelán, representan un mesmo tipo de perfil lingüístico, no sentido de que pertencen a familias de lingua distinta á maioritaria no seu contorno e, polo tanto, supoñen illas lingüísticas. Non obstante, a evolución de ambos é diverxente, en función de cal é a lingua que predomina en cada caso, tanto na familia, como no resto de ámbitos. Así, no caso de H3C, a lingua familiar é a dominante (o castelán), aínda que minoritaria no seu lugar de residencia, mentres M4C presenta a situación inversa: vive nun contexto maioritariamente castelanfalante, pero a súa familia é monolingüe en galego (lingua minorizada). O resultado a nivel condutual é o abandono da lingua familiar (o galego) nesta última, fronte á reafirmación no monolingüismo en castelán da familia no primeiro, é dicir, en ambos casos asistimos á primacía do castelán. Ademais, segundo os resultados do TAI, os dous desenvolven actitudes implícitas negativas cara ao galego. Polo tanto, M4C non se axusta ao padrón detectado entre a lingua familiar e o nesgo obtido no TAI, excepción que a entrevista axuda a comprender, como veremos a continuación.

H3C insiste na súa competencia bilingüe, ao mesmo tempo que vincula o castelán co ámbito doméstico, recorrendo á ideoloxía do nativismo (Blommaert 2007) para xustificar a súa instalación exclusiva nesta lingua, a pesar de residir parte da súa vida nun contexto moi galegófono, segundo a súa propia descrición: “Puedo hablar gallego perfectamente, no tengo ningún problema, pero por otra parte, como me han criado ya en otro idioma diferente, pues ya tengo como el castellano como por defecto”. Porén, matiza este nivel de competencia no que se refire á fluidez: “Sí que es cierto que al usarlo menos [o galego], sí que tengo que pensar más lo que tengo que decir antes, porque, sabes, igual me sale o me quedo bloqueado así, pues digo, ah, no me vale”.

No seu relato observamos expresións connotadas negativamente ao referirse á presenza maioritaria do galego nos seus ámbitos de referencia (a excepción do familiar):

(9)

H3C: En mi colegio insistían mucho en hablar en gallego, en enseñarte bien el gallego y en el instituto igual

Marca a súa singularidade lingüística neste contexto, reiterando a oposición “eles” fronte ao “eu” e insistindo en que esta non lle supuxo conflito ningún: “todos mis amigos de allí, del pueblo, hablan gallego, todos, todos. No hay ninguno que hable en castellano, soy yo el único que habla en castellano”; “ellos hablan siempre en gallego y yo hablo siempre en castellano. Es que lo tenemos ya normalizado”; “nunca nos cuestionamos esto”.

No seu discurso, aparece de forma explícita a tradicional asociación entre a lingua galega e o rural, fronte ao castelán e o ámbito urbano (Iglesias 2002, Formoso 2013), oposición que el intensifica e acompaña, ademais, dunha clara preferencia pola cidade:

(11)

H3C: En la zona de mi pueblo sí que se está haciendo mucho más esfuerzo y creo que sí que además se están creando más personas que hablan gallego. Pero sin embargo, en otras zonas, como ya te digo, Vigo, Coruña y así, yo creo que menos. Incluso Orense.

De acordo con este discurso e as súas actitudes implícitas negativas, rexeita incorporar o galego ao seu repertorio lingüístico, incluso no exercicio da súa futura profesión como docente de historia (onde por lei é obrigatorio), coa única excepción dun uso puntual e individualizado (“yo hablaría en castellano, pero si me piden (...) un alumno me dice que si puedo dar la clase en gallego (...) yo cero problema”).

No resto do discurso explícito amosa un posicionamento favorable ao galego, por exemplo canto ás medidas de normalización: “A mí me parece bien que se enseñe (...) A ver, al final estamos en Galicia, entonces. Pues a mí me da igual. Yo lo importante es enseñar las dos, porque estás en un país que tiene de lengua oficial el castellano, pero tiene de lengua cooficial el gallego y estás en una zona en la que se habla gallego. Al final tienes que dar los dos”. Pero percibe “complicado” o futuro do galego, precisamente por esa “división” que el establece de forma tan tallante, entre o rural e as cidades: “en las ciudades grandes sí que veo complicado”.

No caso de M4C, aínda que pertence a unha familia monolingüe en galego (“hasta os tres anos, solo coñecín o galego. A min nadie me falaba en castelán, ni moitísimo menos. (...) na casa cero de castelán”), encóntrase cunha escolarización case exclusiva en castelán, tanto por parte dos iguais como do profesorado, segundo a súa narrativa (“tampouco tiña ningún profe que mo falase. Todos falaban en castelán”). Isto provoca que, desde moi pequena (3 anos), restrinxa o uso do galego ao ámbito doméstico, mentres en todos os demais contextos emprega o castelán: “O que pasou foi que adaptei a falar galego solo na casa. Solo cos meus pais, tíos e familiares. Adapteime a socializar en castelán... Eh... Pois iso, amigos en castelán, escuela todo o tempo en castelán (...) O que pasa é que nadie máis falaba galego, entón eu sentíame desvinculada, acostumeime a falar en castelán”. Conta esta muda lingüística temperá (Iglesias & Acuña 2022), en principio, como algo positivo, destacando a súa capacidade de adaptación moi rápida e utilizando, como acabamos de ver, este termo reiteradamente: “Entón vivín aí como unha pequena transición, da que eu casi nin me lembro, e en principio, meus pais sempre me dixeron que me adaptei súper ben, cambiei o idioma...”. Pero acaba presentándoa como algo sobrevivido, obrigado e non desexado: “A min gustaríame moito que cando fora... que cando fun pequena, que iso, que me falaran en galego e que puidera haber mantido o idioma, que non tuvera que cambialo”.

En efecto, ao irmos profundando no seu relato, revélase unha visión negativa do galego na súa infancia, ao sentirse diferente neste sentido, ata o punto de que lles pide aos seus proxenitores que oculten o seu uso lingüístico: “Ao chegar a casa cando viñan [as súas amizades] eu falaba o castelán directamente e dicíalle: faládelle castelán, que non vos van a entender, non sei que. E meus pais dixéronme: que si que te entenden. Que non pasa nada”. “Eu creo que de pequena era como... dáme igual o que me digas. Estouche pedindo que por favor lle fales en castelán. Fálalle en castelán e punto. (...) E eu dicía: vou quedar sen amigos por culpa destes que falan galego. Literal, eh? pero bueno...”.

Ademais, pon o exemplo da experiencia negativa dun compañeiro de colexio galegofalante, aínda que a nivel explícito intenta non atribuírlle a causa ao tema da lingua: “igual tampouco era o rapaz con máis habilidades, non tiña así muita relación, non creo que fora o galego o motivo polo cal, pero... Si que creo que igual non invitaba que a xente fora a falar tanto con el, incluso os profes lle cambiaban de idioma, en plan... Os profes veían... que o rapaz falaba galego habitualmente e a min, eu pensaba, porque lle falan en castelán?”. Este caso, que ela vive como testemuña, aparece documentado noutras investigacións (Rodríguez Carnota 2022).

De todos os xeitos, estas actitudes negativas só se rexistran a nivel implítico (no TAI), pois no nivel explícito, en contraste, elabora un discurso totalmente favorable ao galego: “paréceme que está moi ben aprender tódolos idiomas pero estaría ben que aprendésemos primeiro o noso”. Incluso, ante a dicotomía que lle presenta a entrevistadora, decántase de forma tallante por esta lingua: “E: dirías que che gusta máis o galego ou o castelán? / M4C: O galego, o galego... Si... Si...”.

En consonancia con isto, amósase reivindicativa con respecto ao uso da lingua por exemplo no tempo de ocio: “Pois si que tiro polo galego moitísimas veces, en plan... Sinto que se hai unha opción que... pois apoiar por exemplo audiovisual galego, fago e gústame facelo porque sinto que hai que facelo. E por exemplo, eu que sei... se podo ver algunha serie en galego, fágoo”. Incluso, saca ela mesma o tema da política lingüística familiar e manifesta a intención de escoller esta lingua nun futuro hipotético: “Eu por exemplo teño pensao, se teño fillos, educalos en... en galego, o sea. Non teño ninguna dúbida. Me dá igual que o seu pai, que o seu pai vaia a ser... e... castelanfalante ou que, o que fora. Eu creo que, pola miña parte, gustaríame educalos en... en galego e que non teñan e... ningún reparo en falar galego e despois, se queren cambiar ao castelán, que falen no idioma que queiran, pero nun principio gustaríame educalos en galego”.

Polo tanto, como xa adiantamos, nela o uso lingüístico relaciónase coas actitudes implícitas (negativas) e diverxe do seu discurso explícito (positivo), pois amósase reticente ao emprego do galego, mesmo nas redes sociais, nas que se ten detectado maior uso por parte de persoas castelanfalantes habituais con boas actitudes cara á lingua, como vimos no caso de M2G e tamén recolle Padín (2019). Nin sequera practica en xeral a converxencia cara ao galego, a non ser en casos moi puntuais reforzada por compañeiras galegofalantes (“vivo nunha residencia, e ás veces, cando estamos comendo e tal alguén dice: por que non falamos galego durante tres días? ou que sei, ou cousas así. Entón facémolo... e está guai”), ou estimulada por docentes que empregan esta lingua (“si por ejemplo un profesor presenta a súa materia en galego eu fago todo o que teña que ver ca materia en galego porque me parece que...está invitando, iso si que o fago”).

A súa percepción sobre a vitalidade do galego é máis positiva agora, porque encontrou un ambiente máis amigable na Universidade, “non te xulgan”, en contraste co seu contexto anterior, na súa cidade de orixe.

De acordo cos criterios que empregamos para a selección dos participantes, observamos no grupo unha clara dicotomía: por unha parte, as dúas persoas castelanfalantes con TAI negativo ao galego (M8C e M9C) e, pola outra, as tres galegofalantes con TAI positivo ao galego (M5G, M6G e M7G), que elaboran discursos bastante diverxentes. Polo tanto, neste caso observamos no nivel explícito coherencia coas actitudes implícitas recollidas no TAI e, en consecuencia, non só unha relación nesgo implícito-conduta, senón tamén co discurso explícito, aínda que con algúns matices, como veremos. Con todo, durante o desenvolvemento do grupo, as participantes evitaron a confrontación, polo que non acabou de xurdir un debate propiamente dito. Por outra parte, puidemos confirmar tamén o recollido no cuestionario pos-TAI. Tanto unhas coma outras explican que están instaladas no monolingüismo das súas linguas respectivas, como puidemos comprobar ademais no grupo, que se desenvolveu de forma bilingüe (cadaquén mantivo a súa lingua).

Con respecto ás castelanfalantes, ambas as dúas manifestan “vergüenza” á hora de falar galego e efectivamente na destreza oral activa escolleran no cuestionario un grao menor de dominio (“bastante” en lugar de “moito”). Observamos un discurso de autoxustificación, no que cualifican a súa situación ante o galego como “triste” e expresan o desexo explícito de aumentar o seu uso, aínda que recoñecen non levar a cabo ningún tipo de autoxestión (Spolsky 2009) para levalo á práctica:

(14)

M8C: es que ojalá también hablara más gallego, sabes?, pero bueno, no sé, me da vergüenza, o lo que sea [risas]

Atribúen esta situación á falta de presenza do galego na súa familia, recorrendo de novo ao tópico do nativismo, pero tamén na escola e, en xeral, no seu contorno:

(16)

M8C: aunque me hablen en gallego yo respondo en castellano y sí que nunca me dijeron pues respóndeme en gallego, sabes?, que a lo mejor desde pequeña pues me lo podían haber dicho, no lo sé, o yo ahora empezar a hablar gallego. Pero bueno, tampoco tengo esa iniciativa.

Deixan moi claro en todo momento que nunca empregan o galego (a non ser M9C na escrita, no ámbito académico). “M8C: con mis amigos ahora que me hablan gallego o sea, siempre me están hablando gallego todo el rato y yo les respondo en castellano todo el rato o sea, yo no... me da igual que... obviamente, me da igual, y prefiero y me gusta que la gente me hable en gallego, sabes? a mí no me gusta que me cambien”.

Fronte a elas, M5G, M6G e M7G representan o perfil contrario, cunha presenza maioritaria do galego tanto a nivel familiar como no primeiro ensino (infantil e primaria):

(19)

M6G: eu toda a miña vida é galego; en primaria falábamos todos en galego.

Ademais, as galegofalantes tamén indican sentir “vergonza” á hora de falar a outra lingua (“M7G: si que me daba como máis vergonza falar en castellano, porque eu notaba como moi, non sei, notábao como moi, que me salía moi moi raro, non me sentía cómoda”). Non obstante, neste caso, si practican en ocasións a alternancia de código, máis común no caso de M7G (“Os dous idiomas, pero con total naturalidade, en plan, eu podo empezar unha frase en galego acabala en castellano e:: ao revés”).

Igual que relatara M4C na entrevista, tanto M5G como M6G contan unha experiencia individual negativa, por ser as “raras” que falaban galego, pero neste caso xa con máis idade, na adolescencia, ao comezar a estudar a ESO en Ourense, con resultados diferentes:

(22)

M6G: xusto o primeiro día recordo que, a ver, todo o colexio sabía que chegaban dúas rapazas novas e según nos escoitaron falar xa dixeron esas dúas son as de pueblo, porque éramos as únicas que falábamos en galego. Todo o colexio falaba en castelán, entonces foi como que tuvemos presión social (...). E cando xa pasei ao bacharelato pois xa coñecín a máis xente que falaba en galego (...). E tomei a decisión de empezar a falar sempre en galego (...) xa cando tiven un pouco máis de conciencia, dixen non podo. E ata agora que sigo falando en galego e así sempre.

M6G recoñece que esta experiencia a marcou: “a min si que me marcou moito, en plan, porque eu era unha nena, tiña 11 anos, e queiras que non pois foi como un golpe de realidad”; “eu collinlle manía, o sea, desde aquela época téñolle manía ao castelán”. E a pesar de estar estes anos de instituto falando en castelán (catro anos) e da boa competencia autodeclarada que escolle no cuestionario, insiste en que lle custa falar nesta lingua: “se me poño a falar en castelán, trábome moito pero moitísimo o sea, non non son capaz de me expresar. O que vos pasaba a vós co galego, pois a min pásame en castelán. Non son capaz. Entón por eso se me vai moito o galego”.

O caso de M5G é algo distinto, pois xa encontrou en Primaria un ambiente máis castelanfalante, aínda que o choque e o cambio de lingua non se produciu ata a ESO:

(23)

M5G: Na miña, creo que casi todos falaban castelán, ahora non recordo si eran todos, menos eu, ou casi todos. Pero, sin embargo, aí dábame igual falar en galego, de máis pequena, en primaria. Sin embargo, na ESO, si que me vía como, o sea, como... me vía a única que falaba, si que xa me sentía máis cortada.

A súa experiencia semella menos traumática cá de M6G (e cá de M4C) e, de feito, na actualidade afirma: “si, non me sinto tan natural como en galego, pero creo que non teño problema en falar castelán”.

Nun espazo intermedio sitúase H10G, que pertence a unha familia mixta castelán-galego, pero decántase polo castelán na casa, mentres que no resto de ámbitos di practicar a converxencia cara ao galego, aínda que desde a instalación no castelán. A pesar de que lle resulta estraño, nunca tratou este tema cos seus proxenitores e cualifica a súa situación, que non é capaz de explicar, “como algo natural”:

(25)

H10G: meu pai fala castelán, el é de Asturias, leva aquí moitos anos pero non fala galego. E miña nai fala en galego. Unha cousa que sempre me chamou moito a atención é que ela fala en galego pero eu con ela falo en castelán e non é algo que me... Por exemplo aí non me cambio, pero eu creo que é pola confianza.

Pasando a analizar o discurso ideolóxico explícito, igual que viamos nas entrevistas, xorde con forza o estereotipo do galegofalante tradicional, de avanzada idade e do rural: “M8C: obviamente en el pueblo de mis abuelos pues como que sí que estoy más acostumbrada a que la gente hable en gallego porque también hay más gente mayor, y al final lo asocias a eso”. Pero neste caso as participantes si consideran que se manteñen os prexuízos asociados a ese estereotipo, como puidemos comprobar nos extractos 22 e 24, aínda que con algún matiz:

(26)

M9C: yo no creo que sea tanto como antes, y también depende de a donde te vayas, yo creo, pero sí que sigue existiendo.

Ademais, as galegofalantes sinalan outros prexuízos cara á lingua minorizada, xa tamén rexistrados en anteriores estudos, como os referidos á mala calidade da lingua dos propios galegofalantes ou á escasa utilidade do galego (Iglesias 2002, RAG 2003, Formoso 2013):

(29)

M7G: A min faime moita gracia a xente que fala castellano habitualmente que si que ten unhos prejuicios bastante grandes contra o galego, que, o sea, unha frase que teño escoitado que me marcará por siempre era como ‘si, mucho queréis hablar gallego pero es que ni siquera lo sabéis hablar bien’.

Todo o grupo coincide en que estes prexuízos están moi “normalizados” e “interiorizados na sociedá”, aínda que non se expresen no discurso explícito (“M6G: pero si que o dan a entender”). Discrepa unicamente H10G: “agora a xente creo que ten menos prexuízos, non con 23 anos, pero igual os que teñen 10 agora, [risas] porque aí van educados neso”.

En consecuencia, amósanse pesimistas con respecto ao futuro do galego:

(31)

M6G: en picao; é que o galego está a punto de desaparecer.

A pesar das coincidencias canto á súa visión dos prexuízos e do futuro da lingua, a clara diverxencia que manifestan no uso lingüístico e as actitudes implícitas (valor do TAI) si se reflicte tamén no discurso explícito, especialmente na súa opinión sobre as medidas de planificación lingüística institucionais. Por exemplo, ao trataren o tema do uso do galego no sistema educativo, en primeiro lugar, encontramos un discurso favorable a unha maior potenciación do galego, concretado na crítica á equiparación do peso do inglés coas linguas cooficiais (castelán e galego) no decreto 79/2010 vixente (Gradín 2020), e na priorización daquel tamén polas propias familias:

(35)

H10G: máis que nada por eso, porque, ao final, a escola é o pouco que queda, se quitas eso e, despois, o que non entendo, é que case se lle dá ao mesmo peso ao inglés que á língua de aquí que está máis

Pero, ao avanzarmos na argumentación, observamos como M9C enseguida presenta o galego na docencia como un problema para o alumnado que vén de fóra, argumento contestado por M7G:

(38)

M9C: a mí realmente me parece bien, estamos en Galicia, me parece bien que se den en gallego. También es verdad que, por ejemplo, a la hora de estudiar carreras, que igual, bueno, que en el colegio también puede venir gente de fuera..., pues igual, para... a la hora de que ellos entiendan, pero bueno, también saben a dónde vienen, entonces, no sé

Ademais, as castelanfalantes recorren ao tópico da “imposición” do galego, xa detectado en investigacións de corte cualitativo desde principios do século (Iglesias 2002).

(40)

M9C: pero claro, tampoco, puede ser que lo vean como algo...

M8C: impuesto

M9C: impuesto porque entonces

M8C: claro

M9C: la gente le va a coger

M8C: tirria

A este discurso tamén se une H10G: “pero si que hai que ter coidado co tema de eso porque hai xente que o percibe como unha imposición”.

De acordo co que viamos nas entrevistas, neste discurso priorizan a liberdade individual sobre as medidas de normalización desde arriba (nivel macro), presentadas como “imposición”:

(41)

M9C: yo también creo que es algo igual más personal porque al final por mucho que te imponen que creo que también cuanto más te lo impongan ... peor lo vas a percibir

Fronte a esta argumentación, as galegofalantes non entran a negar a imposición do galego, senón que desvían o discurso cara a outro tema, que na súa opinión é un dos máis preocupantes para a vitalidade lingüística, o da transmisión interxeracional, que, en efecto, segundo os últimos estudos, é un dos factores que máis está influíndo na perda de falantes (Loredo & Monteagudo 2017).

(43)

M6G: eu sei de persoas que teñen fillos, i eles falan en gallego pero aos fillos fálanlles en castelán porque é como que o castelán é moito máis importante, se non sabes castelán, pois non vas ser... non vas ser nadie, digamos, i eu sinceramente, eu creo que o galego é máis importante (...) está comprobado que saber galego axúdache a adquirir outros idiomas (...) e así, pois, tampouco se perde a nosa cultura.

Outro intento de elaborar un discurso contra o tópico da “imposición” do galego, encontrámolo na aplicación deste termo a outras linguas, aínda que non ao castelán, senón ao inglés, polo que de forma implícita están naturalizando a posición dominante do castelán (Moreno Cabrera 2010):

(44)

M7G: a min eso si que me parece unha imposición en plan que eu teña que dar unha asignatura en inglés (...) que me poñas a dar matemáticas en inglés, cando estou en Galicia (...) hai dous idiomas oficiales, que me metas o inglés así de gratis pois a min iso paréceme fatal.

E, ao final, vemos como as galegofalantes acaban caendo parcialmente en aceptar o tópico da imposición do galego, instalándose polo tanto no marco (frame) que conforma este discurso (Lakoff 2010):

(45)

M5G: de nada vale que che impoñan o de: os estudios en galego as asignaturas en galego pero logo se na rúa non o escoitas, de que che vale, de que che sirve, logo no teu día a día non ves ningunha referencia sobre eso, xa non che serve de nada.

En definitiva, observamos que as galegofalantes son moi críticas coa situación actual do galego, aínda que lles custa presentar unha argumentación elaborada, polo que se amosan dubitativas. Teñen claro que a evolución é negativa, pero non son quen de xustificar os motivos nin propoñer outras opcións:

(47)

M6G: eu daríalle máis importancia ao galego porque queiras que non, eu creo que hoxe en día, cada vez vai máis en picado, a xente cada vez fala menos en galego, entonces é como que hai que tirar un pouco máis para arriba con el (...) entonces eu creo que habería que cambiar un pouco a forma de enseñalo e todo, o sea, non que sea 50-50 ou que si, pero que cambie todo.

Os únicos argumentos que presentan na defensa dun aumento do galego son o que ofrecía M6G con respecto ao tema da política lingüística familiar, sobre a vantaxe do bilingüismo (extracto 44) ou o seguinte que expón M5G, sobre a necesidade do papel compensatorio da escola (Gradín 2020): “a min tamén me parece que hai que equilibrar un pouco a favor do galego no colexio, porque o castelán vano ter en todos os lados, vano ter na tele, vano ter cos amigos (...) vano ter en todos os lados e o galego, sin embargo, ao mellor, se non o tes na escola, é que non o tes en ningún lado”.

Ademais sinalan a necesidade de potenciar o galego noutros ámbitos, máis alá do educativo e critican a escaseza de medidas, por exemplo que a programación da TVG só estea orientada á xente maior e sexa moi escasa na franxa infantil, ou que non haxa opción nas diferentes plataformas de subtítulos en galego, como si hai para o catalán:

(48)

M6G: a tele tamén está máis orientada ás persoas maiores en galego.

Por último, M7G si que apunta tamén unha crítica ao discurso da “liberdade individual”, aínda que de novo sen saírse do marco que este establece:

(50)

M7G: vamos a menos o sea, temos como toda a libertad do mundo pa falar nos idiomas que nos dea a gana, pa aprender os idiomas que nos dea a gana. Antes, que, ao mellor, si que estaba prohibido falar galego, e si que estaba mal visto, e si que tiña moitos prejuicios e si que te obligaban a non falar galego, era como, pois falo galego pois porque falo galego, i eu falo galego i ahora, que podemos facer o que nos dé a real gana, como... es que no, yo el gallego, es que el gallego es de pueblo. Pois, unha merda.