A relevancia pedagóxica das narrativas adquire unha dimensión particular no ámbito do ensino do Dereito. A diferenza doutras disciplinas, a práctica xurídica atópase estreitamente vinculada coa reconstrución de feitos e coa elaboración de relatos que posteriormente serán interpretados á luz das normas xurídicas¹².

Detrás de calquera procedemento xudicial existe unha historia que describe acontecementos ocorridos no pasado. Os distintos actores do proceso —avogados, fiscais, xuíces ou testemuñas— reconstrúen eses feitos desde perspectivas diversas, elaborando narrativas que posteriormente serán valoradas no proceso de decisión xudicial. Desde esta perspectiva, pode afirmarse que a práctica xurídica posúe unha dimensión inherentemente narrativa. A argumentación xurídica consiste, en gran medida, en presentar unha determinada interpretación dos feitos dentro dun marco normativo concreto.

A incorporación de narrativas no ensino xurídico permite poñer de relevo esta dimensión do Dereito. A través de historias —xa sexan ficticias ou inspiradas en casos reais— o alumnado pode comprender que as normas xurídicas non operan en abstracto, senón que se aplican a conflitos humanos concretos. Ademais, o uso de narrativas no ensino do Dereito pode contribuír ao desenvolvemento de competencias fundamentais para o exercicio profesional do xurista, como a capacidade de argumentación, a análise crítica e a comunicación eficaz. Tamén permite fomentar unha maior sensibilidade cara ao contexto social e humano no que se desenvolven os conflitos xurídicos.

A pesar destas vantaxes, a utilización sistemática de metodoloxías narrativas no ensino do Dereito foi relativamente limitada no contexto europeo. Mentres que nalgunhas facultades de Dereito norteamericanas o storytelling incorporouse progresivamente á docencia xurídica e mesmo se ofrecen cursos específicos sobre esta técnica, en España a súa presenza continúa sendo relativamente reducida, máis aló dalgunhas iniciativas docentes puntuais orientadas a introducir metodoloxías máis participativas¹³.

A aplicación de metodoloxías narrativas resulta especialmente pertinente no ámbito do Dereito penal. Esta disciplina ocúpase dalgúns dos conflitos sociais máis graves e regula a resposta institucional fronte a condutas que lesionan ou poñen en perigo bens xurídicos fundamentais como a vida, a liberdade, a integridade física ou a intimidade. En consecuencia, o Dereito penal atópase estreitamente vinculado con situacións humanas complexas que implican experiencias persoais, relacións sociais e consecuencias xurídicas de gran transcendencia.

Desde o punto de vista pedagóxico, o ensino do Dereito penal adoita enfrontarse á dificultade de transmitir conceptos dogmáticos que presentan un elevado grao de abstracción. Categorías como a tipicidade, a antijuridicidad ou a culpabilidade constitúen construcións teóricas esenciais para a sistematización do Dereito penal, pero a súa comprensión pode resultar complexa para o alumnado cando se presentan de maneira puramente conceptual ou desvinculada de situacións concretas.

Neste contexto, a utilización de relatos pode contribuír a reducir a distancia entre a abstracción dogmática e a realidade social á que se aplican as normas penais. A narración de situacións específicas permite situar os conceptos xurídicos dentro dun marco narrativo comprensible, facilitando que o alumnado identifique os elementos relevantes dun caso e relacióneos coas categorías dogmáticas correspondentes. O relato actúa así como un marco interpretativo que organiza os feitos, permite establecer relacións entre eles e favorece a súa análise xurídica.

Ademais, o uso de narrativas resulta particularmente coherente coa propia lóxica do funcionamento do sistema penal. Nos procesos xudiciais, o feitos obxecto de axuizamento adoitan presentarse a través de diferentes reconstrucións narrativas elaboradas polas partes implicadas. Cada actor do proceso —defensa, acusación ou testemuñas— propón unha interpretación dos acontecementos que posteriormente será valorada polo órgano xudicial. Neste sentido, a análise xurídica non se limita unicamente á aplicación mecánica de normas, senón que tamén implica interpretar relatos sobre feitos pasados e valorar a súa relevancia xurídica.

Por outra banda, o storytelling permite abordar de maneira máis clara a dimensión social e humana do Dereito penal. A través de historias que describen conflitos entre persoas, o alumnado pode percibir con maior claridade as consecuencias reais das condutas delituosas e o impacto que as decisións xurídicas poden ter na vida de quen ven afectados por elas. Este enfoque non só facilita a comprensión dos conceptos xurídicos, senón que tamén fomenta unha reflexión crítica sobre o papel do Dereito penal na regulación dos conflitos sociais.

Desde esta perspectiva, a incorporación de estratexias narrativas no ensino do Dereito penal non só contribúe a mellorar a comprensión da estrutura dogmática dos delitos, senón que tamén permite situar a análise xurídica dentro dun contexto máis amplo no que conflúen dimensións sociais, éticas e humanas¹⁴.

Co obxectivo de explorar o potencial pedagóxico do storytelling no ensino do Dereito penal, deseñouse unha experiencia docente baseada na utilización dunha narrativa en formato de audio, que foi implementada nunha sesión de clases interactivas da materia “Dereito penal, parte especial: delitos contra a persoa e o patrimonio”, impartida no primeiro cuadrimestre do terceiro curso do Grao en Dereito da Universidade de Santiago de Compostela.

O dixital storytelling pode definirse como unha estratexia didáctica que emprega distintos recursos proporcionados polas Tecnoloxías da Información e a Comunicación (TIC) para transmitir coñecementos mediante relatos estruturados. Este enfoque combina a tradición narrativa con ferramentas multimedia —como audio, imaxes, música ou vídeo— que enriquecen a experiencia comunicativa e favorecen tanto a comprensión dos contidos como a implicación do alumnado¹⁵.

Os relatos dixitais poden adoptar formatos diversos, desde vídeos breves ou presentacións multimedia ata producións narrativas en audio ou pezas audiovisuais máis elaboradas. En todos os casos mantense unha estrutura narrativa básica, composta pola presentación dunha situación inicial, o desenvolvemento dun conflito e a súa resolución. Os recursos tecnolóxicos amplían a expresividade do relato e contribúen a xerar experiencias de aprendizaxe máis significativas.

Neste contexto elaborouse unha peza narrativa en audio titulada O que non debía saír do móbil, concibida como un relato ficticio inspirado en situacións reais relacionadas coa difusión non consentida de imaxes íntimas, conduta tipificada no artigo 197.7 do Código penal.

O relato foi gravado en formato sonoro incorporando voz narrativa, música e efectos de ambientación co obxectivo de xerar unha experiencia inmersiva para o alumnado¹⁶. A continuación, reprodúcese o texto utilizado como base do guion narrativo:

Hoxe vou contarvos a historia de Uxía. Unha historia que, por desgraza, podería ser a de moitas outras persoas. Unha historia sobre confianza, sobre traizón… e tamén sobre a loita por recuperar a propia dignidade.

Uxía é unha moza universitaria. Estuda, sae coas súas amigas, ten soños, inseguridades, días bos e días malos… como calquera persoa da súa idade. Durante o segundo curso de carreira coñece a Breixo.

Ao principio todo resulta novo e emocionante. Comparten series, cafés interminables, confidencias, bicos… e, co paso do tempo, tamén intimidade.

Nun deses momentos, no espazo seguro da súa casa, deciden gravar un vídeo íntimo. Fano con consentimento, desde a confianza mutua. Entre ambos existe un acordo claro: ese vídeo é privado. Queda entre eles. É algo seu, de ninguén máis.

Pero a relación termina. E coa ruptura, algo parece romper tamén en Breixo.

Meses despois, movido polo resentimento —ou quizais polo desexo de humillar— decide reenviar o vídeo a un amigo. Unha acción aparentemente insignificante. Un simple clic.

Ese amigo compárteo á súa vez nun grupo de mensaxería no que están varios compañeiros de clase. E, a partir de aí, todo se descontrola.

O vídeo comeza a circular. Pasa de móbil en móbil, de grupo en grupo, aparece en redes sociais. En pouco tempo vírono xa decenas de persoas.

O que era íntimo deixa de selo. O que era privado deixa de pertencerlle.

Uxía descóbreo tarde… como adoita ocorrer nestes casos.

A reacción da súa contorna é devastadora. Algunhas persoas mírana con mágoa; outras, con burla. Xorden comentarios en voz baixa, risas disimuladas e publicacións crueis nas redes sociais.

Uxía comeza a evitar as clases. Sente vergoña, rabia, medo. Cústalle concentrarse e vaise illando cada vez máis.

Ata que chega un momento no que decide buscar axuda. Acode ao Centro de Información á Muller de Santiago de Compostela. Alí alguén a escoita, explícalle cales son os seus dereitos e ofrécelle acompañamento.

Finalmente, Uxía decide interpoñer unha denuncia.

Uxía non volve ser a mesma. Pero tampouco segue sendo aquela persoa que chegou a sentirse completamente rota.

Co tempo comeza a reconstruírse. A comprender que o que ocorreu non foi culpa súa. Que a intimidade compartida non xustifica a violencia dixital. E que o consentimento non é eterno nin transferible.

Esta é a historia de Uxía. E podería ser a historia de moitas outras persoas.

Porque a violencia dixital ten rostro, ten nome… e ten consecuencias reais.

O audio foi compartido previamente co alumnado a través do equipo de Microsoft Teams da materia, de modo que os estudantes puideron escoitalo antes da sesión presencial. Durante a clase, o relato transformouse nun suposto práctico que serviu como punto de partida para a análise xurídica do caso.

A partir da historia expuxéronse diversas cuestións para guiar a discusión na aula, entre elas a identificación dos elementos do tipo penal previsto no art. 197.7 CP, o alcance e os límites do consentimento no ámbito da intimidade, así como as posibles responsabilidades penais derivadas da difusión do contido por parte de distintos suxeitos.

Tabla 1

Momento do relato	Feito relevante	Elemento xurídico do tipo penal	Preguntas para o alumnado	Obxectivo de aprendizaxe
Uxía e Breixo manteñen unha relación sentimental	Contexto de confianza entre as partes	Contexto relacional do feito	Por que é relevante a relación entre as partes para a análise do caso?	Comprender o contexto no que xorden moitos supostos de difusión non consentida
Ambos deciden gravar un vídeo íntimo	Gravación realizada con consentimento	Obtención das imaxes coa anuencia da persoa afectada	Existe delito no momento da gravación? Que papel ten o consentimento nesta fase?	Diferenciar entre obtención lícita da imaxe e difusión ilícita
O vídeo grávase no domicilio	Espazo privado	Requisito do lugar: domicilio ou lugar fóra do alcance de terceiros	Por que o lexislador esixe que as imaxes se obteñan nun espazo privado?	Identificar os requisitos obxectivos do tipo
Tras a ruptura, Breixo envía o vídeo a un amigo	Primeira difusión do contido	Conduta típica: difundir, revelar ou ceder a terceiros	Encaixa esta conduta no tipo penal? En que consiste exactamente “ceder a terceiros”?	Analizar a conduta típica do delito
O amigo reenvía o vídeo a un grupo de mensaxería	Difusión posterior por terceiros	Segundo parágrafo do art. 197.7 CP	Que responsabilidade pode ter quen difunde o contido tras recibilo?	Distinguir entre autor da primeira difusión e difusores posteriores
O vídeo comeza a circular pola universidade e polas redes sociais	Viralización do contido	Menoscabo grave da intimidade persoal	Como se determina a gravidade do menoscabo da intimidade? Que factores deben valorarse?	Interpretar un concepto xurídico indeterminado
Uxía experimenta vergoña, illamento e dificultades académicas	Consecuencias persoais da difusión	Relevancia do dano causado á intimidade	Por que as consecuencias persoais poden axudar a valorar a gravidade do feito?	Relacionar o dano sufrido coa protección do ben xurídico
A difusión prodúcese tras a ruptura da parella	Relación afectiva previa entre autor e vítima	Circunstancia agravante	Podería aplicarse a agravación prevista cando o autor é ou foi parella da vítima?	Identificar as circunstancias agravadas do tipo
Uxía acode a un servizo de apoio e presenta denuncia	Reacción xurídica fronte ao feito	Activación do sistema penal	Que vías de protección xurídica ten a vítima nestes casos?	Comprender a dimensión práctica do Dereito penal

O uso dun formato narrativo sonoro permitiu xerar unha experiencia de aprendizaxe máis inmersiva, facilitando a conexión entre os contidos normativos e situacións próximas á realidade social. Deste xeito, a actividade pon de manifesto o potencial do dixital storytelling como ferramenta pedagóxica para favorecer a comprensión de conceptos xurídicos complexos no ámbito do Dereito penal e estimular a reflexión crítica do alumnado¹⁷.