Coñecín ao escritor e tradutor Xavier Queipo (Compostela, 1957) no Nadal do 2016, na cafetería “De catro a catro” de Vigo, co meu irmán Alberte, entre os sons dos vasos chocando, o falar da xente, e o tango que paseniñamente se impuxo como música de fondo. Como filóloga afincada en Göteborg, onde a Bokmässan (“Feira do Libro”) convidara a Queipo no 2016, eu quería pescudar que lle gustaba escribir, por que, e como, a este autor cuxa obra acadara, entre outros recoñecementos, o Premio Xerais de Novela, o Premio da Crítica española ou o Premio Nacional de Tradución. Nese momento, o noso escritor tiña a súa residencia en Bruxelas.

No mes de xuño de 2024, dous anos despois do seu retorno á Galiza, tiramos do fío da nosa conversa inicial, e contrastámola coa súa nova situación vital e xeográfica no seu íntimo e engaiolante “Río Lagares”, espazo vigués que abeira literatura, música e outras achegas artísticas. O diálogo que segue constitúe, xa que logo, unha parte salientable desa conversa en dous tempos, no antes e no despois do retorno.

Sofía García Nespereira: Parto da miña curiosidade ao achegarme á túa obra. Como foron os teus inicios? Cando se toma a decisión de escribir?

Xavier Queipo: Cando era neno tomei a decisión de escribir. Eu estudaba nun colexio en Santiago, e todo o ensino era en castelán; estamos remontándonos a 1963. Eu nacín no 1957, pero o ensino secundario comeceino no 63. Dende os sete até case os vinte, escribín só en castelán. Publiquei pequenas cousas na revista do colexio, e gañei un concurso de teatro, o premio Castelao, que concedía o colexio Peleteiro. O primeiro ano que me presentei, non mo deron porque había escenas de carácter sexual explícito, e no segundo ano gañei cunha obra de ciencia ficción. O primeiro ano que nos deron galego foi en COU, antes de entrar na universidade. Daquela levábase o dos seminarios; era algo experimental, estamos falando do ano setenta e catro, e impartían seminarios de política, de xornalismo e outros. Eu fun ao de xornalismo, e comecei a escribir algunhas cousas pequenas.

Outra cousa moi distinta é pensar en publicar. Iso non o pensei até 1990, cando xa tiña vivido máis de trinta anos, e, daquela, tiña algo que contar.

SGN: Ben, pero ti tes a túa opinión como creador sobre a lingua. Iso lévame á cuestión de por que escribir. Lin en algures que escribías para aforrar o terapeuta, e pareceume moi interesante. É esa a razón pola que escribes?

XQ: En realidade, comecei a pasar dos exercicios de estilo a escribir con regularidade cando saín da casa dos meus pais. Ti tes que ver que eu marchei de aquí [Galiza], despois de sufrir unha serie de procesos, desde o batallón de castigo no exército, a que a xente non me mirara ben por ter comportamentos afastados da norma, no persoal e no político. Foi fóra cando sentín a necesidade terapéutica de escribir. Tiña dúas carreiras e non conseguía traballo. Rachei con todo e collín un traballo que daquela ninguén quería. Fun embarcado, como biólogo e como médico tamén que atendía aos enfermos por telefonía (en 1984, cando iso das consultas telefónicas era unha rareza). Foron dous anos dunha vida moi dura. Estiven no medio dun furacán, rodeado de icebergs e de placas de xeo, con semanas seguidas no medio dunha brétema espesa... Foi de medo cando chegou o furacán Klaus. Todo o mundo a bordo co chaleco posto e rezando, e entón ti, claro, asumes que xa todo acabou. Os mariñeiros, cando hai temporal, están xogando aos naipes. Falando, fumando, porque non se pode traballar, así que é tempo de descanso. Pero se ti ves que eses mesmos mariñeiros suben á ponte de mando do barco co seu chaleco posto, cunha cariña que dá medo só de pensalo, e empezan a rezar a Salve, entón éntrache medo. Entón así unha hora e outra... É dicir, non son dúas ondas que veñen, e un continuo de ondas coma mundos, cebradas de escumas, por horas sen número. A fin do mundo á portée de la main.

SGN: Pero estabades cerca de terra, logo?

XQ: Estabamos a día e medio, soamente.

Alberte García Nespereira (irmán de Sofía): E baseácheste nesta experiencia, por exemplo, na novela Extramunde, que foi a novela que eu lin? Nun momento hai un gran naufraxio.

XQ: Si e non. Para Extramunde usei a experiencia de navegación. Onde si aparecen contos que teñen máis a ver con esa época é en Ártico, en particular os contos ambientados en Noruega, e tamén nun libro de contos que teño, que se chama 55, porque cando celebrei o 55 aniversario fixen un libro con 55 relatos.

SGN: Ao final publicaches os 56 e, polo tanto, o prólogo foi o relato número 56? Pareceume brillante.

XQ: Foi unha ocorrencia a posteriori. Publicouse meses despois de eu facer os 55. E o limiar é un relato máis, se cadra o máis romántico de todos eles, que é cando explico cando na nenez, e chegando máis o menos o verán, no mes de xuño, iamos á casa da aldea; entón había que baleirar os colchóns de la, bater a la, e montábase unha gran ordalía de mulleres, unha especie de orxía de traballo, unha gran revolución. En francés hai unha expresión para iso, que se chama le grand nettoyage d’été, ou “a gran limpeza de verán”.

SGN: Como o spring cleaning inglés e o vårstädning sueco.

XQ: Si. Entón ti chegas alí e todo o mundo a traballar, e para os nenos é moi curioso, porque os primeiros días dormes no chan, e chaman a comer batendo na tapa dunha pota. Daquela vivía aínda a bisavoa, a avoa, tres tías avoas, a miña nai, nós... Un montón de xente. No limiar comparei iso coa limpeza dos ficheiros do ordenador. Hai un momento en que os críticos pensan que o que eu dixen, o da limpeza, significa que o libro contén unha especie de refugallo de cousas que non interesan, e creo que nin leron o libro. Porque o libro é este [sinalando Ártico], ou O ladrón de esperma, multiplicado por dez, de cantidade e calidade. Así e todo son indulxentes, non son realmente críticos, senón que son “reseñadores” de novidades. Mais doe, porque neste sistema, como se che pase ese ciclo dos tres primeiros meses, se non recibes críticas, o libro esquécese totalmente. Ademais, publícase moito, e eu vivía fóra do país, o que non axuda a ser unha prioridade. Non son o único, os varios outros colegas que viven fóra tamén se queixan dun esquecemento crónico.

SGN: Pois vaia mágoa. Pero ti notas unha evolución, no que se refire á crítica, dende que empezaches a escribir até agora?

XQ: Pois digamos que vai desaparecendo xente, e case non hai unha renovación. Non debe ser un traballo agradábel, pola estrutura da sociedade, por quen publica, le e escribe en galego. Un círculo bastante pechado. Daquela, nun sistema literario relativamente pequeno, a obxectividade resulta complexa.

SGN: Queres dicir que unha vez que se implanta un discurso é como se se herdara?

XQ: É como se puxeran un carimbo a cada un de nós dicindo “ti es un escritor de tal tipo”. A min puxéronme no seu momento unha marca de auga, tipo “aventuras marítimas”, “utilización de terminoloxía científica”, e aí quedou. Gústelles ou non.

SGN: Á parte que ti tes moitos recoñecementos ao longo da túa carreira.

XQ: Entre que publiquei Ártico no ano noventa, e que tiven o premio Xerais no 2011, vinte e un anos, non me fixeron demasiado caso. E mira que saquei libros! Foi o premio Xerais o que fixo que se fixaran en min por un tempo. Aquí hai que se presentar aos premios para ter algo de presenza mediática, nas mesas de novidade e nos trinques das librarías ou das cadeas de librerías onde adoita existir unha sección (mínima) de libros en galego. Hai que se presentar, porque se non te presentan, gáñanos outros, pois raramente queda un premio deserto, aínda que ás veces mellor sería. Ademais, as editoriais só promocionan de xeito especial os libros con premios, ou un par de escritores fetiche, que lles salvan a economía, sendo honestos.

SGN: Vaiamos ao tema do idioma. Que consideracións che merece que os galegos lean máis en castelán que en galego?

XQ: Lese pouco en xeral, tanto na península coma en Galiza. Ben sabes que se un libro se presenta amoreado así ao lado dunha columna, cunha foto do autor, vai vender máis ca outro que non teña un cartel cunha foto do autor nin unha morea de exemplares en columna. É unha cuestión de márketing. Mais entendo que as editoriais galegas non teñen recursos económicos bastantes para competir polos mellores espazos nas librarías, e menos aínda nas de grandes cadeas (FNAC, Casa do Libro, Corte Inglés, Nobel etc). Aquí o nicho de mercado para o libro de literatura galega andaba sobre o 15% a finais do século XX, e agora entendo que a porcentaxe é menor, se cadra metade. De todos xeitos, en galego, a escala moi reducida, pasa o que pasa nos outros sistemas literarios, non só no estado español, senón tamén a nivel mundial. Publícanse moitos libros, pero cada vez é máis limitado o número de autores que se consideran pola Academia autores relevantes para o desenvolvemento da literatura como arte.

SGN: Publicaches recentemente o libro autobiográfico La otra vida, por que decidiches escribila en castelán?

XQ: La otra vida foi escrita en castelán, pois era a lingua que mellor lle acaía a esa serie de lembranzas de cando eu facía toda a miña vida en castelán, dende o momento do meu nacemento até o ano 1974, cando participo na primeira manifestación contra o réxime e, daquela, entro na idade adulta, que primeiro sería bilingüe e despois plurilingüe. Son unha colección de lembranzas recollidas durante unha viaxe en tren sen consultar documentos, nin fotos, nin gravacións.

SGN: Sentes, despois de publicar esta obra autobiográfica, que o teu labor literario está feito, ao xeito dunhas memorias?

XQ: Non, nin moito menos, aínda que poida que me tome un tempo para reordenar o xa feito. Teño varios textos en preparación, quer de poesía, quer de narrativa, mais teñen que madurar aínda un pouco máis. Esas non son as miñas memorias, senón un aperçu minimaliste et fragmentaire construído en base a lembranzas instantáneas, nun tempo e nun lugar moi específicos (unha viaxe en tren Vigo-Padrón e regreso). Quédame moito por escribir, por reescribir, por publicar...

SGN: E falando do proceso de creación: ti cando escribes unha obra, pensas nun lector ideal ao que chegas, que pode variar segundo a obra que escribas?

XQ: Non, non. Eu entendo que hai colegas que practican o que eu chamaría “enxeñería literaria”, seguindo as modas ou visualizando un tipo especial de público (as mulleres, a xente nova, os consumidores de novelas románticas ou policiais) e así escriben parágrafos coma quen manexa a máquina de facer pasta, e saen fetuccini policiais, románticos, para adolescentes. Non hai indignidade en ningún dos dous casos. Hai quen ten unha maneira de ver o mundo distinta, se cadra máis comercial. Eu realmente non sei para quen escribo, a non ser para min, claro, como autoanálise. Só sei que escribo para o futuro, cando as mentes fantásticas, enfastiadas polas rutinas e pola homoxeneidade dos libros a disposición, vexan nos libros antigos unha fonte permanente de sabedoría e reflexión.

SGN: Porque a miña pregunta non ía orientada tanto ao lector como ente mercantil, coma ao lector como parte da comunicación literaria. É dicir, ti como autor, cando estás escribindo, pensas nun lector dunha maneira, se queres, idealmente? Como facer un tipo de chisca de la cara un tipo de lector.

XQ: Non, iso soa moi calculado. Autor e lector somos dous seres humanos que se xuntan nunhas coordenadas espazo-temporais de xeito íntimo, sen se coñecer. E cada tándem é único e dependente das moitas variábeis que o lector pode modificar nalgún senso, mais nas que o autor non ten control. Non me parece doado prever quen vai tomar esa decisión de ler o teu libro, cando menos dun xeito autónomo, non condicionado. Outra cousa son as lecturas obrigatorias.

Eu escribo o que me gusta a min; ademais, formo parte de varias minorías ao unísono, e vivo fóra da sociedade receptora dos meus textos, que é unha cuestión moi importante, porque en realidade empecei a escribir en galego “en serio” fóra de Galiza. Nese asunto da escolla da lingua, dicir para clarificar, que eu ao castelán non lle teño ningún odio: é unha lingua coma outras. Próxima, coma outras. Temos ese concepto de lingua imposta, e certamente foi unha lingua imposta, pero é unha lingua que a min me vale tamén para o traballo, para a lectura e para as relacións persoais noutras esferas, fóra de aquí, sobre todo.

Ao empezar a escribir fóra, tiña unha posición excéntrica, no sentido de estar fóra do centro. Non pertenzo, pois, a ningunha escola, ningunha camarilla, a ningún grupiño, nin quero, porque, ao mellor se tivera vivido aquí [en Galiza] pertencería, mais iso case é unha salvación, porque me permite moita máis liberdade. Non ser nin ferrinista, nin antiferrinista, nin reintegracionista, nin antirreintegracionista, nin ser exclusivamente da onda dunha editorial. Dá problemas, mais tamén satisfaccións.

SGN: Que te encasillen, digamos.

XQ: Nin ser narrador nin ser poeta, nin ser de dentro nin de fóra, desta corda ou daqueloutra. Eu son escritor e, por tanto, potencialmente autor de todos os xéneros ou entre xéneros, que forman parte da formación dun escritor, que ten a lectura como fundamento, non esquezamos. Non me vexo sendo só poeta ou só narrador.

SGN: De feito, souben que no ano 2008 en plena Grand Place de Bruxelas, na casa do Concello, penduraron un poema teu en letras xigantes! E cando te posa escribir, sáeche en verso ou en prosa?

XQ: Eu póñome a escribir en calquera tempo e lugar [sinalando un dos seus cadernos], e aquí está o material. Destes [cadernos] debo ter case un cento. Mais un cando escribe, pode non saber que é o que vai escribir. Ás veces, cando vou pola rúa, soa unha música, e entón saen dúas liñas. Iso dentro de tres meses vai dar lugar a algo, un parágrafo ou unha idea para unha novela. Entón, para non nos desviar, eu escribo e deixo que a escrita flúa, sempre procurando un ritmo. O do formato ven despois. Nesta liña de pensamento e acción poría o exemplo de Cartas marcadas, onde presento varias reflexións sobre a literatura. Non definitivas, mais curiosas. O que fixen foi pensar por que escribo; ler, reler; a importancia da primeira páxina dende o punto de vista do autor; hai algún ensaio sobre cine e literatura etc. E esas reflexións fixéronse como experimentos da seguinte maneira: eu collía tres libros da biblioteca ao azar “modificado” (porque se o terceiro non valía moito, buscabas un cuarto); de cada un deles collía unha cita, e desas tres citas facía un microensaio sobre o tema que decidira antes. Noutras palabras, o azar xoga un rol importante no comezo da escrita. A racionalización e a escolla do formato ven despois.

O que penso é que ao non estar presente [en Galiza], non formaba parte da punta do iceberg visíbel (nos medios, nos eventos, nas celebracións), porque hai xente de garda pedindo a súa quenda de protagonismo. Non todos bos, e non todos malos. Eu coñezo poucos escritores non profesores de literatura ou non filólogos. Ti es filóloga, verdade?

SGN: Son.

XQ: Aquí temos unha overdose de filólogos. Hai un exército que falan de que “na páxina non sei canto o complemento directo utilízao mal” [risas]. E xa con iso toda unha obra de 200-300 páxinas está desvirtuada porque hai ese erro magnificado, intolerábel, descualificador.

SGN: Pero hai filólogos e filólogos. Iso pasa en tódolos gremios.

XQ: Pero aquí hai unha lexión de francotiradores que van ao detalle, sen considerar o todo. Eu creo que a literatura hai que analizala dun xeito holístico, coma un todo con varias capas e parámetros, é dicir, analizar se a lingua empregada é rica, pobre ou vizosa, ou o que queiras dicir, ou se a linguaxe empregada nos diálogos resulta impostada ou irreal. Temos unha tradición anárquica (sen normas fixas) até que se aprobou a normativa en 1981, que é como dicir onte mesmo e unha desafección pola normativa. En calquera caso, o labor dun creador é desgramaticar, ou sexa xogar tamén con palabras inventadas e estruturas sintácticas deformadas. O resto é negocio.

SGN: Falemos da calidade literaria. De que depende?

XQ: Aquí hai algo moi importante, que é o editor. Entendo ao editor máis dende un punto de vista anglosaxón: alguén que acolle un orixinal, que o analiza, que dá orientacións sobre como “melloralo”, aquí ou alá. Iso é para min un editor. Aquí en Galiza, por razóns económicas, as editoriais non se poden permitir ter correctores de estilo, de trama, de imaxe corporativa etc. Fan o que poden co persoal que teñen, e non pasan dunha corrección lingüística básica e ás veces controvertida. Gústalle ou non lle gusta un texto; ven negocio, ou non o ven.

Por estar en galego, publicáronse obras que ben merecerían unha revisión atenta (e estou falando tamén das miñas). É un problema: cando ti publicas por baixo do estándar sobresaliente, os lectores len eses textos e rexéitanos, facéndoo extensivo a toda a literatura en galego, e pensan “a literatura galega non vale”. O editor é moi importante, porque –autocriticamente falando- algúns dos meus libros non deberían de se ter publicado como están. Non é que os rexeite, mais puideron saír mellor se me tiveran comentado: “Mira, que che parece se O exame imperial, en vez de rematalo de xeito tan abrupto e tan rápido, non lle das un pouco máis de voltas?”.

SGN: De tódolos xeitos, inda que sexa unha opinión formada, non deixa de ser unha opinión.

XQ: Si, pero o labor do editor é editar. Editar é unha arte, the art of editing, e require algo máis que boa vontade e que ser amábel cos escritores. Ao mellor é que aquí temos ansia por publicar, eu o primeiro (fago acto de contrición), e saen libros como churros, e os responsábeis da editorial non queren tratar por escrito o que pensan, o que opinan, non vaia ser que queden trazas. Eu entendo que teñen toda a liberdade de publicar arreo, sen freo, porque están dentro da dinámica capitalista de axustar os custes e tirar o maior beneficio nun negocio con porcentaxes mínimas de ganancia para todos os actores da cadea (excepción feita dos distribuidores que, sorpresa, se levan a parte do león).

SGN: Como sabes, estiven a piques de che facer esta entrevista co gallo da Feira do libro de Göteborg de 2016, á que asistiches, pero ao final non puido ser alá, e por iso decidimos vernos en Galiza. A temática desa Feira do Libro tiña que ver coa liberdade de expresión. Queríache entón preguntar como a ves ti na túa obra.

XQ: A falta da liberdade de expresión ten moito que ver coa censura, propia ou imposta. Toda censura é unha maneira de coartar a liberdade e, entón non a podo entender. Interésame poder ser libre de escribir do que queira, cando queira e como queira. Moléstame moito, por exemplo, cando algún crítico ou algún académico pensa que a evolución dun escritor debe ser lineal. O problema é que eles non se dan de conta que iso é negar a teoría do evolucionismo. Tanto a raza humana dende o punto de vista biolóxico, como dende o punto de vista do corpus de desenvolvemento intelectual, non funciona dun xeito lineal, senón que incluso hai distintas velocidades, e pode haber libros na carreira de un que non sexan o que eles consideran un chanzo máis na carreira de tal escritor. Eu cada vez que escoito iso de “un chanzo máis na carreira de Fulanito”, a min dáme algo, porque ninguén está subindo, non hai cumio, hai unha evolución integral, que se compón de variados roteiros creativos.

A cartografía da propia carreira establece relacións entre tódolos puntos. Agora que levo vintetantos libros, amais de colaboracións nos xornais e na radio, creo que se está trazando un mapa, que ten que ver coas lecturas, coas experiencias, coa propia escrita, coas relacións biunívocas, que existen e non son anecdóticas, que pode haber nun personaxe que apareza nun conto, nun libro e despois que apareza noutra novela. Hai unha especie de cosmogonía. E a cosmogonía é unha especie de Big Bang. Téñoo posto nalgún poema: o Big Bang dun mesmo. Un expándese, nalgúns momentos cunha maior velocidade, outros con menos, con distintos eixos e parámetros. Iso é realmente importante. Non hai ascenso, non hai unha montaña que haxa que pasar, hai un conglomerado de estrelas, unha especie de galaxia, ou como queiras chamarlle. E eu vouno creando e voume dando de conta.

SGN: A segunda pregunta obrigada, tendo en conta que vivo en Suecia,é que che parece o Premio Nobel.

XQ: Hai moito tempo que o Nobel se mide polas ausencias. Hai unha pléiade importante de autores que foron e son determinantes na literatura mundial, que non levaron o Nobel. Ás veces, se cadra por razóns de mercado ou de comunicación expansiva, non sei, a concesión semella que se move por criterios extraliterarios, xa digo, moitas veces ligados a criterios económicos, de equilibrio xeopolítico: “Agora tócalle a...”. Que criterios se utilizan para avaliar, por exemplo, escritores en linguas minoritarias? Non hai criterios. Non hai criterios obxectivos, e daquela fanse apostas do máis variado. Sendo armenio, albanés, galego, letón, ou escribindo en urdú, lingala, quéchua ou papiamento, vas ter algunha posibilidade? Ningunha, se non estás traducido ás varias linguas que mandan no mundo, na economía, me refiro (o equivalente ao G7 das linguas: inglés, francés, castelán, portugués, mandarín, árabe e ruso). A todas elas e, mellor tamén de preferencia, ao sueco, o que facilita as cousas. O premio Nobel significa, ao meu entender, un recoñecemento económico a un labor de márketing e comunicación. É coma unha especie de lobby, reducido aos autores das grandes editoras, de xeito que só eses autores teñen posibilidades, a non ser que interveñan de cando en vez variábeis políticas: quer por persecución política do autor ou quer como castigo e punición contra un réxime autoritario ou corrupto. Imaxínate que escollen a un poeta iraniano que estea na oposición. Ou sexa, criterios económico-políticos, non literarios. Nese contexto, o Nobel concedido a Bob Dylan non me pareceu nin mellor nin peor que moitos anteriores, se consideras que as cancións son literatura, como a orixe da lírica medieval galego-portuguesa, tamén cancións.

SGN: Falemos da literatura e os seus tipos. Stendhal dividía os libros en dúas categorías: os libros que queren espallar unha idea, e os libros que queren facer sentir; é dicir, idea e sentimento. Paréceche que ten que ver coa túa concepción dos libros?

XQ: Non, o que pasa é que é unha separación que non o é. É coma a separación entre realidade e ficción. Ti cando estás escribindo algo interesante dende o punto de vista da acción, estalo situando nun marco político, social etc. Sitúaste dalgunha maneira, ti como narrador, en terceira persoa, e se non, un dos personaxes: es sempre ti ou ten algo de ti, sexa na realidade ou no que desexarías ser. Eu nun momento dado –paréceme que é en Cartas marcadas– comparaba a realidade e a ficción, neste caso, e o divertimento e a capacidade de transmitir ideas, é o mesmo, coa teoría cinética dos gases. Esta teoría explica que ti mesturas dous gases, e hai un momento en que xa non es capaz de identificar as partículas dos gases. Imaxínate, aquí dentro [sinalando ao local onde nos atopamos] temos osíxeno, nitróxeno, dióxido de carbono, argon, pero ti cando estás respirando, distínguelos? Nunha novela, en canto non sexas capaz de distinguir a realidade da ficción, esa novela é mellor, para o meu gusto. En canto non distingas moi ben se é que che están querendo meter unha mensaxe: pode ser feminista, pode ser de loita de clases, pode ser A, B, C, D. Ti pódela meter, pero se se nota, se notas a doutrina, é como se se notaran as costuras dun vestido: pode ser unha tendencia pasaxeira, mais non resulta algo perdurábel. Unicamente se o quixeras facer así á mantenta: entón ten un pase, mais non deixa de ser doutrina e, por tanto, alleo á idea de liberdade creativa.

Entón os libros importantes, non deben distinguir a realidade da ficción, ou esa distinción debería ser enganosa. “Está contando a súa vida”, pero estao contando tan ben, que parece que estivo no Vietnam, ou no metro de Tokio. Nunca visitou o Vietnam ou Xapón, pero parece que estivo.

SGN: Outra mestura que se dá na túa vida e obra é a da ciencia e a literatura; como entendes a relación entre ámbalas dúas?

XQ: Enténdoa. Teño un pequeno ensaio que se chama “Escritores biólogos”, que está no libro Cartas marcadas, onde explico un pouco o tema este en detalle. Eu entendo que a ciencia é parte da maneira de explicar o mundo. Entón, os que estudiamos ciencias traballamos cun método, o científico, temos esa maneira de ver o mundo, que nos vale para facer un experimento ou unha descrición. A tese é que os biólogos naturalistas estamos obrigados a describir para separar especies ou definir biocenoses, e así na arte da descrición temos moito terreo adiantado. Cando vas describir unha planta, usas palabras precisas, “glabro”, “bráctea”, “talo cuadrangular”, se as follas saen “verticiladas” ou saen “alternas”, en forma de corazón ou de lanza, ti xa tés unha moi importante ferramenta, que é a capacidade de descrición, cousa moi importante para a narrativa, e tamén a capacidade de síntese, de presentar o que é diferente entre dúas especies ou dous individuos. É dicir, a partir de grandes experimentos, tés que extraer o fundamental, a conclusión, a ecuación. A experimentación váleme para a prosa, e a ecuación conclusiva, para a poesía, que é, na miña opinión, un arte de síntese.

SGN: Despois de tantos anos fóra, que che incentivou a retornar a Galiza?

XQ: Non houbo nada en particular que me chamara, pois eu viña de retirada, como xubilado. Foron as circunstancias familiares e xeográficas. Aquí vívese mellor no que a clima se refire. Cada vez somos menos solidarios e menos xente, mais iso semella unha tendencia global.

SGN: Como experimentaches o propio retorno?

XQ: Co meu parceiro na vida montamos un espazo cultural, “Rio Lagares”, baseado na economía circular e con vocación de servizo cultural á comunidade. Levamos nese proxecto dende setembro de 2022, cando ofrecemos un recital poético bilingüe acompañado de música en directo, a cargo dunha escritora irlandesa de visita en Vigo (Grace Wells) e dunha cantante local (Su Garrido). Dende entón levamos máis de 150 actos culturais de vangarda (exposicións colectivas, presentación de libros, concertos, picadas de DJ, esmorgas literarias e musicais, conferencias, obradoiros, programas de radio sen onda...). O retorno é, pois, unha dádiva cara á sociedade que me formou. Queda por ver se a sociedade a recibe con entusiasmo ou desdén.

SGN: Principalmente por mor do teu traballo, tiveches a oportunidade de coñecer multitude de culturas e países, de preto e de lonxe, ó longo da túa vida, pero imaxino que a volta á terra dun supón un impacto diferente. Como afecta á túa creación? Noutras palabras, en que medida che inflúe na túa escrita a volta ao país natal?

XQ: Nefeuto. Eu pasei moitos anos da miña vida dun lugar a outro, case sempre por razón de traballo. Como as visitas adoitaban ser recorrentes, funme mergullando en varias falas e culturas, o que entendo foi enriquecedor, pois tiven e teño moito que contar, moitas ideas e percepcións que partillar. Os retornados traemos con nós o po do camiño e as cicatrices do afastamento. Iso dá tamén para escribir, case sempre de xeito crítico. Non sei aínda cal é o grao de afectación por este retraemento do campo visual: en principio esta redución de estímulos podería ser equilibrada cun variado desenvolvemento onírico e un abraio acabado de estrear polo desmantelamento do país, da lingua e sobre todo das esperanzas. Por sorte, podo escribir en calquera tempo e lugar, non preciso de condicións especiais de illamento, ambiente, clima ou situación. O que máis traballo está custando é descubrir aquí o meu lugar no mundo, aquel no que son plenamente libre e feliz.

SGN: Como escritor non che é alleo ningún xénero (poesía, narrativa breve, novela, teatro, ensaio); escribiches literatura infantil e xuvenil; fuches tradutor de nada menos ca da obra de Joyce, de Joseph Conrad ou de Elena Poniatowska; formas parte de proxectos colectivos, nacionais e estranxeiros, performativos, en varios idiomas; creaches un espazo cultural interdisciplinar na cidade de Vigo... Hai algún/s proxecto/s en particular no/s que te queiras embarcar, valla a metáfora mariña referida precisamente á túa literatura?

XQ: Tal e como o presentas, semellaría un homme à toutfaire, un handyman da literatura. Engadiría que son letrista, adaptador de novelas para banda deseñada e coautor dun guión para cinema. O que non son é polifacético, termo que entendo como pexorativo. Son escritor, e iso inclúe unha multiplicidade de rexistros. O meu método como científico que son, é a experimentación e para iso ensaiar xéneros e entre-xéneros é algo que me atrae. O meu primeiro premio literario foi cunha obra de teatro en 1974, xénero que abandonei até o ano 2000 cunha lectura de teatro no festival alternativo organizado pola Sala Nasa. Quero dicir que vou e veño dun xénero a outro con ritmos azarosos. É verdade que, como tantos outros escritores que xa pasamos o Trópico de Capricornio, cada vez cústannos máis os xéneros de longo recorrido como os ensaios en profundidade ou as novelas longas. Penso que entrei nesa época, a do xénero curto mais intenso, como pode o aforismo, o pequeno poema, a narración breve, o micro-ensaio. Nese terreo móvome agora máis á vontade. Dito isto, e para contradicirme na maior, estou escribindo unha novela, así, por impulsos. Se queres que che faga unha confidencia, eu son un seareiro da escritura cooperativa e da interacción entre a escrita e outras manifestacións artísticas, mais son maos tempos para cooperar, cando a ideoloxía que domina é a do hedonismo egotista.

SGN: A derradeira, pero non por iso menos importante: para que serve a literatura?

XQ: Literalmente para nada. Ou se cadra si, para comunicar entre o autor e os lectores anónimos de xeito íntimo e tal vez fugaz. Vale para facer madurar os individuos, como refuxio ou bálsamo, como fonte de inspiración para outros artistas. A literatura vale para confrontar as ideas, para ver o mundo dende distintos puntos de vista, que hai moitos. Daquela, na mesa de noite de alguén que triunfou na vida, non é infrecuente atopar un libro ou unha morea deles, diría eu que case sempre acontece. Non falo necesariamente no mundo do espectáculo e do deporte, senón na xente que triunfou no mundo académico, a que foi capaz de crear un imperio empresarial, ou ser un político influínte. Noutras palabras, os que fan avanzar unha sociedade..