Durante moito tempo os epistolarios foron relegados a un segundo plano da filoloxía e empregados só como material auxiliar co que poder refutar as teses dalgunha investigación ou como mención complementaria a un tema principal. No ámbito literario o formato epistolar foi frecuentemente imitado en obras emblemáticas como El Lazarillo de Tormes (s. XVI). Tamén como temática teñen sido o fío condutor de outras como Cartas a Lelo (1971) de Neira Vilas ou Cartas de inverno (1995) de Agustín Fernández Paz, por citar tan só algúns exemplos galegos do pasado século. Mais fóra deste ámbito, o estudo dos epistolarios foi tardío e secundariamente atendido dende a Antiga Grecia (). Ao longo da Idade Media a carta foi gañando terreo, aínda que como recurso e non como obxecto de estudo. Durante o Renacemento comeza a xurdir o interese nas cartas, especialmente co “(...) redescubrimiento y difusión de las epístolas de Cicerón, a cargo de Petrarca y Salutati (entre 1345 y 1389)” (). Porén, haberá que esperar até o século XVI para que se repare na carta como entidade digna de estudo. Así, en De conscribendis epistolis opus Des, Erasmo de Rotterdam “(...) salvó el principal escollo al que, por otra parte, la propia Retórica se había enfrentado desde su origen; aplicar la teoría clásica sobre los géneros del discurso a la comunicación coetánea” (). O seu influxo queda patente en estudosos posteriores como, por exemplo, se pode apreciar no manual sen éxito De conscribendis epistolis (s. XVI) de Juan Luis Vives (; ). En realidade, a obra
(...) de Erasmo supone la culminación de la preceptiva epistolar del Humanismo. A partir de él, no encontraremos innovaciones sustanciales y el género se convierte, por su flexibilidad, en uno de los más cultivados por los humanistas y, junto a otros subgéneros, como el diálogo, será el germen del ensayo moderno ().
Nos últimos tempos unha cantidade considerábel de epistolarios son estudados e publicados. Estas análises teñen contribuído a aumentar o valor dos epistolarios como material de investigación de seu. Ben coñecidas son as edicións epistolares que se teñen levado a cabo arredor de personalidades do ámbito literario como, por exemplo, Emilia Pardo Bazán, Benito Pérez Galdós, Virginia Woolf etc. Neste senso, enténdense os epistolarios como
(...) documentos de gran interés, no solo para el estudio biográfico y literario de un autor, sino también para otras investigaciones históricas y literarias de carácter más general. La correspondencia permite conocer la historia desde diversos puntos de vista, a través de comentarios sobre la situación social, el ambiente cultural en el que se vive, los distintos puntos de vista de los corresponsales, etc.
(...) Documentos de carácter eminentemente personal, las cartas resultan más espontáneas y revelan datos de los que quizás el autor ni siquiera es consciente al escribirlas, como determinadas expresiones lingüísticas, aspectos personales, datos históricos y sociológicos, fechas y lugares, etcétera. Estos datos pueden ser para el investigador tan útiles como los que se refieren a reacciones de las personalidades de los corresponsales, sobre todo en las cartas enviadas por escritores, que, en algunos casos, constituyen auténticas joyas líricas y en otras ocasiones pueden resultar piezas de valiosa crítica literaria ().
Polo común, as cartas xa son aceptadas como materia de estudo, pois,
(...) para los nuevos historiadores culturales, la riqueza de la carta es inmensa y tan necesaria como las otras narrativas del yo. Las cartas son mucho más que un mero relato. Suponen muchas veces un ejercicio literario, recrean y crean identidad en quien las escribe y en quien las recibe. Son fruto de acciones introspectivas casi tanto como las del ejercicio autobiográfico o las del escritor de diarios ().
Tamén o público xeral recibe as edicións de epistolarios xeralmente con interese, pese a que non todo o mundo comparte esta visión. Aínda son abundantes as persoas, incluso do ámbito científico, que conciben os epistolarios como documentos carentes de interese e non publicábeis, cuestión sobre a que se volverá no terceiro apartado.
Unha vez aceptados os epistolarios como material de investigación, convén explicar como se chega á súa edición. O traballo que segue o persoal investigador neste eido é, polo xeral, o de acceder ás misivas para comezar a transcribilas fielmente. Aínda que ben é certo que existen casos máis doados, como se poderá comprobar no seguinte apartado, o acceso é xeralmente difícil, xa que, polo común,
De un autor tenemos, pensando en la totalidad de las cartas salidas de su mano, un hipotético archivo del que nunca podremos decir que está completo, pero que constituye la obra completa epistolar de la que el editor selecciona el material que se dispone a editar. A ello habrá que sumar las cartas recibidas en respuesta a las enviadas. Ambos grupos de documentos se encontrarán, salvo excepciones, en espacios físicos distintos, en dos archivos documentales distintos, el del propio autor, en el caso de las cartas recibidas, y disperso en los archivos de cada destinatario, en el caso de las enviadas ().
Non obstante, no proceso de transcrición é onde se presentan a maior parte dos problemas, xa que non hai un manual de ecdótica epistolar aceptado unanimemente polo persoal de investigación. Pois, “Los estudiosos se fían en general a un buen hacer basándose en sus conocimientos intuitivos o de ecdótica clásica” (). No seu lugar,
(...) solo disponemos de reflexiones parciales o indirectamente relacionadas con la tarea de la edición, a las que debemos sumar las desiguales prácticas ecdóticas reflejadas en las diferentes ediciones. Salvando las excepciones mencionadas, estas ediciones conforman, en efecto, el núcleo del corpus teórico del que disponemos acerca de la edición de documentos epistolares, valioso sin duda en algunos casos, pero ceñido a las peculiaridades de cada colección epistolar editada y limitado a las “notas a la edición”, cuando las hay, de las propias publicaciones, con unos breves párrafos dedicados a las decisiones y estrategias ecdóticas ().
É por iso polo que describir esta parte do traballo investigador tórnase difícil e incluso subxectivo, xa que non todos nin todas empregan a mesma metodoloxía, precisamente porque o material de estudo en cuestión pode variar e requirir atencións especiais. Daquela, as seguintes indicacións non se deben entender nun senso taxativo ou preceptivo, senón xeneralista e descritivo.
Así, na transcrición das cartas hai determinadas eleccións por parte do persoal investigador que dependen do tipo de edición que cada quen desexe levar a cabo. Por exemplo, é frecuente a corrección das grallas ortográficas ou dos lapsus da escrita que o son claramente; evitar interferir no escrito ou, en caso de necesidade extrema, sinalalo adecuadamente (ben entre corchetes, ben con indicacións adicionais nas notas a pé de páxina); trazar indicacións previas que inclúan valores como o número de misivas que compoñen o epistolario estudado, quen é o remitente e o destinatario en cada caso, o tipo de material (se se trata dunha carta, dunha tarxeta, dunha postal etc.) e de escrito (se é un manuscrito, un mecanoescrito...) ou o estado de conservación.
Unha vez que a persoa investigadora establece as súas normas debe anuncialas previamente para que quen lea o estudo poida saber de antemán que criterios se seguiron na edición das misivas, aínda que non son poucos os casos de publicacións nas que non figura este tipo de información e nas que, polo tanto, o editor ou a editora das cartas interpón a súa voz un grao entre o material e o lector ou a lectora final, entre o orixinal e o resultado.
Non é infrecuente atoparse con edicións de epistolarios que se limitan á transcrición das cartas; porén, unha edición traballada e completa sería a que incluíse notas a pé de páxina sobre todos aqueles termos ou conceptos susceptíbeis de ser explicados ao público e que demostren o traballo de investigación que hai verdadeiramente detrás non só da transcrición anteriormente comentada, senón tamén dunha lectura atenta do contido epistolar. En moitos casos, dependendo da complexidade das persoas seleccionadas para a investigación, do groso do epistolario e do tipo de contido, as edicións acompáñanse dunha análise previa que viría a adiantar, aínda que evitando a redundancia, o que o lector ou a lectora vai atopar coa lectura das cartas e das notas.
Tras isto é recomendábel elaborar un índice de voces anotadas para que a persoa que o desexe poida consultar facilmente os termos de interese. Non obstante, moi poucas edicións presentan este tipo de índice. De forma desigual, si que é máis habitual atopar un índice previo ao epistolario que compendie as cartas existentes coas súas localizacións de escrita e as súas datas en caso de dispor destes datos.
Como xa se adiantaba no primeiro apartado, a cuestión da vontade dos autores para que as súas cartas sexan publicadas é un tema empregado frecuentemente para oporse á publicación dos epistolarios de personalidades. Non obstante, debe terse en conta a conciencia de arquivo que moitas voces autoriais do século XX en diante tiveron. Moitas delas foron conscientes en vida do que o seu legado podería aportar para o coñecemento non só da súa vida, senón tamén da súa obra, polo que doaron o seu arquivo persoal a institucións ou centros abertos ao persoal de investigación. Este é o caso de autores como Camilo José Cela (Fundación Pública Galega Camilo José Cela), Eugenio Granell (Fundación Eugenio Granell) ou José Ángel Valente, sobre quen se centrará a atención a continuación. Noutras situacións son as persoas herdeiras as que deciden ceder o material de personalidades como, por exemplo, María Teresa León (á biblioteca da Generación del 27 de Málaga) ou Ramón del Valle-Inclán (á Universidade de Santiago de Compostela).
Ademais, as misivas dun escritor ou dunha escritora son, en boa medida, comparábeis a todos aqueles documentos manuscritos que deixou sen publicar e que ven a luz postumamente en moitos dos casos. Na literatura contemporánea son abundantes as obras póstumas, como os poemas inéditos de Gloria Fuertes, a inacabada En agosto nos vemos de García Márquez ou mesmo o Diario anónimo (1959-2000) de José Ángel Valente.
Debe entenderse que os epistolarios das voces autoriais non son só interesantes pola temática persoal, de feito, en moitos casos este é o tipo de contido que menos interesa ao persoal investigador. Pola contra, en moitos deles atópanse datos e informacións que, sen o seu estudo, quedarían vedados ao acervo popular. Non son poucos os epistolarios que mostran as reviravoltas do proceso editorial, a evolución creativa dunha composición ou dunha obra ao longo do tempo etc. polo que a persoa remitente lle escribe á interlocutora sobre o tema en cuestión.
Ese é o caso de moitos dos epistolarios do poeta, ensaísta e tradutor José Ángel Valente (Ourense, 1929-Xenebra, 2000), que legou á Universidade de Santiago de Compostela o seu arquivo persoal (dende cartas, pasando por manuscritos que outros autores lle remitiron, até manuscritos propios e inéditos, notas e recortes de prensa) e a súa biblioteca persoal (arredor de 10.000 volumes nos que se poden ler máis de 1.000 dedicatorias de personalidades tan importantes como Julio Cortázar, Gabriel García Márquez ou María Zambrano, entre outras). A doazón produciuse no 2000, un ano despois de que o poeta fose nomeado doutor honoris causa na universidade polo naquel entón reitor Darío Villanueva. A raíz disto, creouse a Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética (nome elixido por el mesmo) no segundo andar da biblioteca da Facultade de Filoloxía, dirixida polo escritor, profesor e amigo do poeta Claudio Rodríguez Fer.
Entre os documentos do seu arquivo áchanse arredor de 10.000 cartas que distintas personalidades enviaron a Valente ao longo da súa vida, así como algunhas copias das que el mesmo enviou a algunhas persoas. Até o momento, con este material téñense emprendido investigacións baixo distintas metodoloxías que teñen por obxectivo determinar o tipo de relación que mantivo o autor con distintos interlocutores ou distintas interlocutoras. Neste sentido, levou a cabo unha pioneira tese doutoral, titulada Retrato de grupo con figura ausente. Edición y análisis de la correspondencia entre José Ángel Valente y los poetas españoles de su edad, onde estuda e expón a correspondencia do galego cos escritores José Manuel Caballero Bonald, José Agustín Goytisolo, Carlos Barral, Jaime Gil de Biedma, Claudio Rodríguez, Francisco Brines, Gabino-Alejandro Carriedo, Ángel Crespo, Eladio Cabañero, Lorenzo Gomis, Enrique Badosa, Luis Feria, Clara Janés e Antonio Gamoneda. Novamente, analizou e editou o epistolario entre Valente e Florentino Martino. De igual modo, analizou o epistolario de Valente con Vicente Aleixandre e, máis recentemente, presentou os seus resultados no libro Aleixandre y Bousoño escriben a Valente (2024). Neste volume tamén se publicou, como ben anuncia o título, o estudo da correspondencia entre Valente e Bousoño ().
Igual de interesantes son os epistolarios con Borges, Jorge Guillén, Octavio Paz, Julio Cortázar, Mario Vargas Llosa e Claudio Rodríguez Fer e Carmen Blanco, que o propio Rodríguez Fer expuxo en Valente infinito (). Previamente o lucense, en calidade de director da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética, elaborou un sucinto listado dalgúns autores cos que se conserva correspondencia na cátedra universitaria por grupos: do 27, do 36, do 50, dos 70, dos 80 e 90, do mundo hispanoamericano, filosófico, académico, da arte plástica, musical, do mundo galaico, de outras linguas etc. ().
Esta variedade de personalidades e de contidos agroma en Valente epistolar, onde 14 investigadores de distintas áreas levaron a cabo estudos sobre os epistolarios de Valente con Cernuda (a raíz do descubrimento por parte de Rodríguez Fer dunha postal inédita enviada polo sevillano ao galego), Ramón Xirau (por Dolors Pearnau), Rafael Gutiérrez Girardot (por Manuel Fernández Rodríguez), Vicente Risco (por Olga Novo), Rafael Dieste e Carmen Muñoz (por Carmen Blanco), Antón Risco (por Armando Requeixo), Camilo José Cela (por Arantxa Fuentes Ríos), Jabès (por María Lopo), Emilio Adolfo Westphalen (por Juan Manuel do Río Surribas), Juan Gelman (por Cristina Fiaño), J. M. Cohen (por Adina Ioana Vladu), con autores alemáns (por Rosa Marta Gómez Pato), Enrique de Rivas (por Cristina Marchisio) e José Bento (por Saturnino Valladares). É, precisamente, neste volume onde o director da cátedra universitaria, na “Carta de presentación”, explica que
El epistolario de José Ángel Valente, que se custodia por deseo del poeta en la Cátedra José Ángel Valente de Poesía y Estética de la Universidade de Santiago de Compostela, está compuesto por miles de cartas, postales, telegramas y faxes que recibió o, en copia, que envió el citado autor a lo largo de su vida.
Su riqueza documental en lo bibliográfico, lo histórico, lo intelectual, lo artístico y lo poético es, pues, extraordinaria, como se ha podido comprobar en los epistolarios ya total o parcialmente editados (...).
No obstante, algunos de estos epistolarios podrían ampliarse algo o mucho con material todavía inédito que obra en la Cátedra Valente, donde además se conservan miles de misivas nunca editadas que ofrecen toda clase de interés ().
Ademais, na actualidade hai dúas teses doutorais sobre o autor que se están desenvolvendo na cátedra universitaria baixo a dirección de Rodríguez Fer. En primeiro lugar, a que esta autora está levando a cabo sobre a correspondencia de Valente cos autores da xeración de posguerra, é dicir, cos escritores da xeración do 36, entre os que se seleccionaron a Luis Rosales, José Luis Cano, Camilo José Cela, Carlos Bousoño, José María Valverde, Gabriel Celaya, Blas de Otero, Eugenio de Nora e Ramón Xirau. Trátase da análise, transcrición, edición e anotación das epístolas presentes na cátedra universitaria e no resto dos legados dos autores citados. En segundo lugar, aínda que non se trata dun estudo sobre as cartas do poeta, cabe mencionar que María Marcos está analizando a relación de José Ángel Valente con César Vallejo e os escritores vallejianos.
Antes de concluír, cómpre mencionar aquí algunhas das numerosas actividades que dende a Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética se teñen promovido dende a súa creación. Por unha banda, destacan as esperábeis presentacións dos 18 volumes publicados baixo a colección Publicacións da Cátedra José Ángel Valente de Poesía e Estética e editados polo Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Santiago de Compostela. Trátase de: La idea del lenguaje en la poesía española: Crespo, Sánchez Robayna y Valente (2002) de Arthur Terry; Fragmentos de un libro anterior (2004) de José Luis Pardo; Valente: texto y contexto (2007) de Antonio Gamoneda; Referentes europeos en la obra de Valente (2008) de Manuel Fernández Rodríguez, David Conte Imbert, Jonathan Mayhew, María Lopo e Rosa Marta Gómez Pato; En el espacio de la mediación: José Angel Valente y el discurso místico (2008) de Fatiha Benlabbah; Poetas con Valente (2010) de Luz Pozo Garza, Antonio Gamoneda, Pere Gimferrer, Claudio Rodríguez Fer, Olga Novo e Tera Blanco de Saracho; Valente vital: (Galicia, Madrid, Oxford) (2012) de Claudio Rodríguez Fer, Marta Agudo e Manuel Fernández Rodríguez; Ensayos sobre José Angel Valente (2009) de Juan Goytisolo; José Angel Valente y la intertextualidad mística postmoderna (2010) de Jorge Machín Lucas; Presencia de José Ángel Valente: Jóvenes poetas y críticos ante la obra de José Ángel Valente (2010) de Andrés Sanchéz Robayna; Valente Vital: (Ginebra, Saboya, París) (2014) de Claudio Rodríguez Fer, Tera Blanco de Saracho e María Lopo; Biblioteca de José Ángel Valente (2016) de Francisco Xavier Redondo Abal; Valente Vital: (Magreb, Israel, Almería) (2017) de Claudio Rodríguez Fer, Manuel Fernández Rodríguez e Fernando García Lara; Valente infinito: libertad creativa y conexiones interculturales (2018) de Claudio Rodríguez Fer; Poemas a Valente (2019) editado por Saturnino Valladares; Valente epistolar: correspondencia de José Ángel Valente con sus amistades (2022) editado por Claudio Rodríguez Fer; Lo que en la tuya me dices: epistolario José Ángel Valente / Florentino Martino (2022) de Saturnino Valladares; e Aleixandre y Bousoño escriben a Valente (2024) de Ruth Fernández Fernández e Laura Paz Fentanes.
Por outra banda, outro tipo de actos académicos como o congreso Valente Epistolar. Correspondencia entre José Ángel Valente e as súas Amizades, celebrado o 2 de novembro de 2021 na Facultade de Filoloxía, no que participaron Claudio Rodríguez Fer, Dolors Perarnau, Manuel Fernández Rodríguez, Olga Novo, Carmen Blanco, Armando Requeixo, Arantxa Fuentes Ríos, María Lopo, Juan Manuel do Río Surribas, Cristina Fiaño, Adina Ioana Vladu, Rosa Marta Gómez Pato, Cristina Marchisio e Saturnino Valladares. O Centenario de Luz Pozo Garza, poeta cantora de Valente, celebrado o 17 de novembro de 2022 na cátedra universitaria, no que participaron Claudio Rodríguez Fer, Iria Moreiras, Carmen Blanco, Olga Novo, María Lopo, Adina Ioana Vladu, Ekaterina Yakovleva, Manuel Naveira, Tamara Andrés, Cristina Negreira, Armando Requeixo, Cristina Fiaño, Laura Paz Fentanes e Gonzalo Vázquez Pozo. Ou, máis recentemente, o titulado Investigacións Internacionais na Cátedra Valente, celebrado o 25 de outubro de 2024, tamén na cátedra universitaria, no que participaron Ruth Fernández Fernández, Laura Paz Fentanes e Saturnino Valladares, con relatorios sobre tres epistolarios de Valente con outros autores, e, con outras temáticas afastadas das misivas, as investigadoras María Lopo, Cristina Fiaño, Adina Ioana Vladu e María Maffei.
En conclusión, as cartas das voces autoriais son un importante material que contén informacións non só referidas á súa vida privada, senón especialmente á súa produción artística. A través delas os investigadores e as investigadoras descobren datos que permanecerían ocultos ao público de non ser grazas aos seus estudos. Como se puido comprobar, son abundantes as personalidades, especialmente dos séculos XX e XXI, que toman conciencia do significado do seu arquivo e que deciden doalo a institucións ou deixalo en mans de persoas que permitan o acceso do persoal investigador a todos estes documentos para levar a cabo estudos que aportan informacións valiosísimas. Como exemplo práctico expúxose o do poeta José Ángel Valente, que doou o seu legado á Universidade de Santiago de Compostela, onde múltiples estudosos teñen levado a cabo análises variadas sobre a súa correspondencia con distintas figuras do panorama literario internacional do pasado século. A través destas investigacións reveláronse datos relevantes para poder entender mellor a produción artística do autor, así como as súas relacións con importantes revistas ou editoriais da época, entre outras.
1
2
Díez de Revenga, F. J. (2012). Gestión de un patrimonio literario: manuscritos, epistolario, documentos personales, ediciones (el legado de Carmen Conde). En B. Vauthier e J. Gamba Corradine (coords.), Crítica genética y edición de manuscritos hispánicos contemporáneos (129-144). Ediciones Universidad de Salamanca.
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Pino González, E. F. del (2017). Los tratados De Conscribendis Epistolis y su función educativa [relatorio pronunciado no II Encuentro Internacional de Retórica y Poética. Confluencias entre el discurso retórico y la educación, organizado polo profesor Eduardo Fernández dentro do proxecto Retórica y educación financiado pola Universidade mexicana con código PAPIIT IA400716]. Universidad de Cádiz. Accesíbel en <http://hdl.handle.net/10498/18928> [data de consulta: 20/11/2024].
13
Thion Soriano-Mollá, D. (2017). Estudios epistolares: edición y metodología a partir de la correspondencia de Emilia Pardo Bazán. AIEMH. Revista de la Asociación Internacional para el Estudio de Manuscritos Hispánicos, (3), 1-28. Accesíbel en <https://www.cervantesvirtual.com/nd/ark:/59851/bmc1134992> [data de consulta: 21/11/2024].
14
[1] Pese á carencia de unanimidade na edición dos epistolarios, debe referenciarse o labor do proxecto Epístola, “orientado a la recuperación y edición digital de la correspondencia (o epistolarios) de las personalidades más reseñables de la Edad de Plata de la cultura española (1898-1936)” () que, ademais, conta cuns criterios de edición homoxéneos establecidos polo propio grupo de investigación.
